Σεπτεμβρίου 8, Γενέσιον Θεοτόκου
᾿Απὸ τὸ ἑορτολόγιον τῆς ᾽Εκκλησίας
Τὸ Γενέσιον τῆς παρθένου Μαρίας
καὶ ἡ σημασία του
Σεπτεμβρίου 8
Διονυσίου ᾿Ανατολικιώτου
δρος φιλοσοφικῆς σχολῆς Ἀθηνῶν,
πτυχιούχου κοινωνικῆς θεολογίας
῾Η ἑορτὴ τοῦ Γενεσίου (ἢ γενεθλίου) τῆς παρθένου Μαρίας τιμᾶται στὴν ὀρθόδοξη ἐκκλησία στὶς 8 σεπτεμβρίου καὶ ἀνήκει στὶς κύριες θεομητορικὲς ἑορτές. ῾Υπάρχει μία προεόρτιος ἡμέρα, ἡ 7η σεπτεμβρίου, καὶ 4 μεθέορτες, ἀπὸ 9 ἕως 12 τοῦ μηνός. ῾Η τελευταία μεθέορτη εἶναι καὶ ἡ ἀπόδοσι τῆς ἑορτῆς.
Σκοπὸς τῆς ἑορτῆς εἶναι νὰ τιμηθῇ ἡ γέννησι (ὁ τοκετὸς) τῆς παρθένου Μαρίας, ἡ ὁποία ἔγινε μὲ φυσικὸ τρόπο ἀπὸ τοὺς γονεῖς της. Μὲ τὴν γέννησί της ὁ Θεός, ὁ ὁποῖος ἐπαναπαύεται στοὺς οὐρανοὺς πάνω στοὺς νοεροὺς θρόνους τῶν ἀσωμάτων ἀγγέλων, προετοιμάζει πλέον γιὰ τὸν ἑαυτό του ἕναν μοναδικὸ καὶ ἅγιο θρόνο πάνω στὴν γῆ. Παράλληλα ἀνυμνοῦμε τὸν Κύριο γιὰ τὸ πάνσοφο σχέδιό του πρὸς σωτηρία τῶν ἀνθρώπων καὶ τιμοῦμε τοὺς δικαίους (δηλαδὴ ἐνάρετους καὶ ἁγίους) γονεῖς τῆς παρθένου, διότι ἔγιναν πρόξενοι τῆς παγκοσμίου σωτηρίας μὲ τὴν πάναγνο ἁγία θυγατέρα τους.
Γιὰ νὰ κατανοήσουμε τὴν παγκόσμιο σημασία τῆς ἑορτῆς, θὰ πρέπει νὰ γυρίσουμε στὴν ἀρχὴ τῆς ἀνθρώπινης ἱστορίας, ὅταν οἱ πρωτόπλαστοι ᾽Αδὰμ καὶ Εὔα ζοῦσαν ἀρχικὰ μέσα στὸν παράδεισο καὶ στὴν εὐλογία τοῦ Θεοῦ. ᾽Αλλὰ μετὰ τὸ «προπατορικὸ ἁμάρτημα» ἔχασαν ἐκείνη τὴν ἄμεση ἐπαφὴ μὲ τὸν Θεό, ποὺ εἶναι ἡ πηγὴ τῆς ζωῆς. ᾽Αποτέλεσμα ἦταν νὰ εἰσέλθῃ στὴν ἀνθρώπινη φύσι ἀλλὰ καὶ σὲ ὅλη τὴν κτίσι ἡ φθορὰ καὶ ὁ θάνατος, ἐνῷ διαταράχτηκε καὶ ἡ φυσιολογικὴ λειτουργία τοῦ ἀνθρώπινου νοῦ, ὥστε ἀντὶ νὰ στρέφεται πρὸς τὸν Θεό, νὰ ὑποδουλωθῇ στὴν ἁμαρτία.
Τότε ὁ Θεός, γεμᾶτος φιλανθρωπία γιὰ τὸ τελειότερο δημιούργημά του, ἐξώρισε τοὺς πρωτοπλάστους καὶ τοὺς μελλοντικοὺς ἀπογόνους τους ἀπὸ τὸν παράδεισο, ὥστε «νὰ μὴ γίνῃ τὸ κακὸ ἀθάνατο», ὅπως μᾶς ἑρμηνεύουν οἱ πατέρες τῆς ἐκκλησίας, καὶ νὰ ἔχῃ ἔτσι ὁ ἄνθρωπος τὴν δυνατότητα ἀργότερα νὰ ἀποκτήσῃ πάλι τὴν παραδεισένια κατάστασι. Ταυτόχρονα ὡς φιλόστοργος πατέρας ὁ Θεὸς ἁπάλυνε τὸν πόνο τῶν πρωτοπλάστων γιὰ τὴν ἐξορία τους δίνοντάς τους μία σημαντικὴ ὑπόσχεσι· πὼς κάποτε ἀπὸ μία ἀπόγονο τῆς Εὔας θὰ γεννηθῇ αὐτὸς ποὺ ἀφ᾿ ἑνὸς θὰ συντρίψῃ τὸν πονηρὸ καὶ τὰ ἔργα του, ἀφ᾿ ἑτέρου θὰ λυτρώσῃ τὸν κόσμο ἀπὸ τὴν ἁμαρτία καὶ τὸν θάνατο.
Γιὰ νὰ πραγματοποιήσῃ αὐτὴν τὴν ὑπόσχεσί του ὁ Θεός, δημιούργησε ἕναν ὁλόκληρο λαό, τοὺς ῾Εβραίους ἢ ᾽Ισραηλῖτες, ποὺ ἦταν ὁ δικός του λαός, ὁ ἐκλεκτὸς καὶ «περιούσιος», ὁ ὁποῖος στοὺς χρόνους τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης ἐγαλουχεῖτο ἀπὸ τοὺς πατριάρχες καὶ τοὺς προφῆτες τοῦ Κυρίου μὲ τὴν μεγάλη αὐτὴ ἐλπίδα περὶ ἐλεύσεως τοῦ Μεσσία. ῞Ολη ἐκείνη ἡ πρὸ Χριστοῦ «ἱερὰ ἱστορία» μοιάζει μὲ πορεία ποὺ πάει νὰ συναντήσῃ τὴν παρθένο Μαρία, τὴν γυναῖκα ποὺ θὰ γινόταν ἡ σκάλα, γιὰ νὰ κατεβῇ ὁ Θεὸς στὴν γῆ.
Προκειμένου λοιπὸν νὰ σαρκωθῇ ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ καὶ νὰ ἐμφανιστῇ στὸν κόσμο ὡς τέλειος ἄνθρωπος ὅμοιος μὲ ἐμᾶς (πλὴν ἁμαρτίας φυσικά), ἦταν ἀνάγκη νὰ βρεθῇ ἕνας «τόπος ἅγιος», ἕνας «ναὸς ὁλοκάθαρος», ποὺ μέσα σ᾿ αὐτὸν νὰ κατοικήσῃ ὁ Θεός. Καὶ αὐτὸς ὁ ναὸς δὲν ἦταν ἄλλος ἀπὸ τὴν ταπεινὴ παρθένο κόρη Μαριὰμ τῆς Ναζαρέτ.
῾Επομένως μὲ τὴν γέννησι τῆς παρθένου Μαρίας ἦλθε «τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου», διότι ἡ ἱστορία καὶ ἡ ἀνθρώπινη φύσι ἔφτασαν στὸ σημεῖο νὰ δώσουν τὸν καλλίτερο καρπό· τὴν κόρη ἐκείνην ποὺ θὰ γινόταν τὸ κατοικητήριον τοῦ Θεοῦ καὶ ὑπῆρξε ἡ πιὸ ἁγία γυναῖκα ἀπὸ ὅλες τὶς γυναῖκες τοῦ κόσμου! ᾽Απὸ αὐτὴν λίγο ἀργότερα θὰ ἀνατείλῃ «ὁ ἥλιος τῆς δικαιοσύνης, Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν», ποὺ θὰ καταργήσῃ τὸν θάνατο, ὅπως ψέλνουμε στὸ ἀπολυτίκιο τῆς 8ης σεπτεμβρίου.
Τὴν δεύτερη ἡμέρα τῆς ἑορτῆς, 9 σεπτεμβρίου, τιμᾶται ἡ σύναξις τῶν δικαίων γονέων τῆς θεοτόκου, διότι κατὰ τὸ συναξάριον τῆς ἡμέρας αὐτοὶ ἔγιναν πρόξενοι τῆς παγκοσμίου σωτηρίας μὲ τὴν πάναγνο ἁγία θυγατέρα τους. ῾Η σύναξι αὐτὴ καθιερώθηκε σύμφωνα μὲ τὴν λειτουργικὴ συνήθεια σὲ μεγάλες ἑορτὲς νὰ γίνεται τὴν ἑπόμενη ἡμέρα τιμητικὴ ἀναφορὰ σὲ κάποια πρόσωπα ποὺ εἶχαν ἰδιαίτερα ἐνεργὸ καὶ τιμητικὸ ῥόλο στὸ κυρίως ἑορταζόμενο γεγονός. Ἔτσι στὶς 26 δεκεμβρίου τελεῖται ἡ σύναξις τῆς παρθένου μητέρας τοῦ Κυρίου, στὶς 7 ἰανουαρίου, δευτέρα ἡμέρα τῶν Θεοφανείων, ἔχουμε τὴν σύναξι τοῦ ᾿Ιωάννου τοῦ προδρόμου, μετὰ τὴν ῾Υπαπαντὴ στὶς 3 φεβρουαρίου τιμῶνται ὁ θεοδόχος Συμεὼν καὶ ἡ γηραιὰ προφῆτις Ἄννα, ἐνῷ τὴν ἑπομένη τοῦ Εὐαγγελισμοῦ, 26 μαρτίου, τιμᾶται ἡ σύναξις τοῦ ἀρχαγγέλου Γαβριήλ.
Κατὰ τὴν παράδοσι, γονεῖς τῆς θεοτόκου ἦσαν ὁ ᾽Ιωακὶμ καὶ ἡ ῎Αννα, οἱ ὁποῖοι ζοῦσαν σὲ μία μικρὴ πόλι τῆς ᾽Ιουδαίας κοντὰ στὰ ᾽Ιεροσόλυμα, καὶ κατάγονταν ἀμφότεροι ἀπὸ τὴν ῥίζα καὶ τὸ γένος τοῦ προφητάνακτος Δαυίδ. Γι᾽ αὐτὸ καὶ ἡ Καινὴ Διαθήκη τονίζει ὅτι ἡ παρθένος Μαρία κατάγεται «ἐξ οἴκου Δαυίδ» (Λκ 1:27,69· 2:4-5· Μτ 1:1· 2:1), λεπτομέρεια πολὺ σημαντική, διότι ἔτσι κατοχυρώνεται ὅτι ὁ ᾽Ιησοῦς ποὺ γεννήθηκε ἀπὸ αὐτὴν ἦταν πράγματι ἀπόγονος τοῦ Δαυίδ, ἑπομένως στὸ πρόσωπό του ἐκπληρώνονται ὅλες οἱ προφητεῖες τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης.
Οἱ γονεῖς τῆς παρθένου Μαρίας προφανῶς ἦσαν ἄνθρωποι εὐσεβεῖς καὶ θεοφοβούμενοι. Στὴν Βίβλο δὲν ἀναφέρονται τὰ ὀνόματά τους οὔτε ἄλλες λεπτομέρειες ἀπὸ τὴν ζωὴ τῆς θεοτόκου πρὶν ἀπὸ ἀπὸ τὸν Εὐαγγελισμό. Μποροῦμε ὅμως βάσιμα νὰ ὑποθέσουμε ὅτι οἱ γονεῖς της ἦσαν ἀγρότες, ὅπως οἱ περισσότεροι ἄνθρωποι τῆς τότε ἰσραηλιτικῆς ἐπαρχίας, καὶ μᾶλλον φτωχοί, ὅπως ὑπονοεῖται ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι ἀργότερα ἀρραβώνιασαν τὴν κόρη τους μὲ τὸν ἐπίσης φτωχὸ μεροκαματιάρη τεχνίτη ᾽Ιωσήφ.
Παρὰ τὴν σχετικὴ σιωπὴ τῆς Βίβλου ἡ ᾽Εκκλησία θεώρησε σκόπιμο νὰ δώσῃ τὰ προαναφερθέντα συμβατικὰ ὀνόματα στοὺς γονεῖς τῆς παρθένου· τὸ ᾿Ιωακὶμ γιὰ τὸν πατέρα καὶ τὸ ῎Αννα γιὰ τὴν μητέρα. Συνοψίζοντας τὶς σχετικὲς πληροφορίες ὁ ἅγιος Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλὸς (1714-1779) ἀναφέρει τὰ ἀκόλουθα.
«῾Ο ᾽Ιωακὶμ καὶ ἡ Ἄννα ἦσαν ἄνθρωποι εὐλαβεῖς, σώφρονες, ἐνάρετοι, ταπεινοί. Καὶ ἄνοιξαν τὸ σπίτι τους καὶ τὸ εἶχαν σὰν ξενοδοχεῖο· καὶ ὅπου πτωχός, κουτσός, τυφλός, στὸ σπίτι τοῦ ᾽Ιωακὶμ καὶ τῆς Ἄννας πήγαιναν καὶ ἀναπαύονταν. ῎Ετσι πρέπει καὶ ἡ εὐγένειά σας νὰ εἶστε φιλόξενοι, διότι μὲ τὴν φιλοξενία ποὺ κάνετε στοὺς πτωχοὺς μὲ ἐκείνη ἀγοράζετε τὸν παράδεισο. [...] Γνωρίζοντας πὼς ὁ πανάγαθος Θεὸς δίνει ὅλα τὰ ἀγαθά, τὸν παρακαλοῦσαν νὰ τοὺς χαρίσῃ ἕνα παιδί, ἀρσενικὸ ἢ θηλυκό, καὶ νὰ τὸ ἀφιερώσουν στὸν Θεό. Βλέποντας ὁ πανάγαθος Θεὸς τὴν καλήν τους γνώμη τοὺς εὐλόγησε καὶ ἔμεινε ἔγκυος ἡ γυναῖκα τοῦ ᾽Ιωακὶμ καὶ ἐγέννησε τὴν δέσποινα θεοτόκο, καὶ τὴν ὠνόμασαν Μαρία. [...] Καὶ ὅπως ὁ ᾽Ιωακὶμ καὶ ἡ Ἄννα δὲν ἐπροτίμησαν τὸ ἀρσενικὸ παιδὶ ἀπὸ τὸ θηλυκό, ἔτσι καὶ σεῖς νὰ μὴν προτιμᾶτε τὰ ἀρσενικὰ παιδιά σας ἀπὸ τὰ θηλυκά, διότι ὅλα πλάσματα τοῦ Θεοῦ εἶναι». (᾽Απὸ τὶς διδαχὲς ε΄ καὶ ζ΄ τοῦ πατρο-Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ.)
Μὲ αὐτὴν τὴν ἑορτὴ ἡ ὀρθόδοξος ἐκκλησία διακηρύττει ὅτι ἡ εὐλογημένη Μαριὰμ γεννήθηκε φυσιολογικὰ καὶ κανονικὰ ἀπὸ πατέρα καὶ μητέρα, ὅπως ὅλοι οἱ ἄνθρωποι, καὶ ὄχι ὑπερφυσικά. Μόνον τοῦ ᾽Ιησοῦ Χριστοῦ ἡ σύλληψι καὶ ἡ γέννησι ἔγιναν μὲ ὑπερφυσικὸ τρόπο, κανενὸς ἄλλου! Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ἡ θεοτόκος ὡς ἄνθρωπος ἦταν καὶ αὐτὴ κληρονόμος τῶν συνεπειῶν τοῦ προπατορικοῦ ἁμαρτήματος, δηλαδὴ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως μετὰ τὴν πτῶσι, κληρονόμησε κι αὐτὴ τὴν φθορά, τὸν θάνατο καὶ τὴν ῥοπὴ πρὸς τὴν ἁμαρτία, ἄρα καὶ ἡ ἴδια εἶχε ἀνάγκη σωτηρίας. Γι᾽ αὐτὸ στὴν γνωστὴ ᾠδή της «Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τὸν Κύριον» ὀνομάζει τὸν Θεὸ σωτῆρά της (Λκ 1:47), διότι τὴν ἔσωσε καὶ αὐτὴν ἀπὸ τὴν δουλεία τοῦ προπατορικοῦ ἁμαρτήματος.
Πολὺ σημαντικὸ εἶναι ἐπίσης ὅτι ἡ παροῦσα ἑορτὴ προβάλλει ἐξίσου ὡς εὐλογημένους ἀπὸ τὸν Θεὸ τρόπους ζωῆς, καὶ τὸν γάμο καὶ τὴν παρθενία. Μέσα στὴν χάρι τοῦ Χριστοῦ, δηλαδὴ μέσα στὴν ἐκκλησία, ὁ τίμιος γάμος ποὺ συνδυάζεται μὲ ζωὴ σωφροσύνης καὶ προσευχῆς δὲν ἔχει τίποτε τὸ μεμπτὸ καὶ ἀξιοκατάκριτο οὔτε ἡ συζυγικὴ πρᾶξι ἔχει κάτι τὸ ἐφάμαρτο. ᾽Αντιθέτως ὁ ἐν Χριστῷ γάμος εἶναι πηγὴ ἁγιασμοῦ καὶ σωτηρίας τὸ ἴδιο ὅπως καὶ ἡ ζωὴ τῆς ἐν Χριστῷ παρθενίας. Καὶ ἀπόδειξι ἀποτελεῖ ἡ παροῦσα ἑορτή, μὲ τὴν ὁποία τιμοῦμε τὴν σώφρονα συζυγικὴ πρᾶξι ποὺ ἐκυοφόρησε τὸ στολίδι τῆς παρθενίας, τὴν κατὰ πάντα καὶ διὰ πάντα πάρθενο Μαρία, τὴν πανάχραντο καὶ πανάμωμο μητέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν ᾽Ιησοῦ Χριστοῦ.
Μάλιστα οἱ πατέρες τῆς ἐκκλησίας δὲν παραλείπουν σὲ κάθε εὐκαιρία, χωρὶς κόμπλεξ, ταμπού, σεμνοτυφίες, πουριτανισμοὺς καὶ ἠθικισμούς, ἀλλὰ μέσα στὰ πλαίσια τῆς ἐν Χριστῷ εὐπρεπείας καὶ σεμνότητος, νὰ ἐγκωμιάζουν τοὺς γονεῖς τῆς θεοτόκου καὶ νὰ τοὺς ὑμνοῦν ἀκριβῶς γιὰ τὴν συμμετοχή τους στὴν γέννησί της. Μάρτυρας ἂς εἶναι ὁ δογματικώτατος θεολόγος καὶ ἀσκητικώτατος ὑμνογράφος καὶ ἐγκωμιαστὴς τῆς ἀειπαρθένου Μαρίας ὅσιος ᾽Ιωάννης ὁ Δαμασκηνὸς μὲ τὰ ἀκόλουθα λόγια του.
«῏Ω μακάριο ζευγάρι, ᾽Ιωακὶμ καὶ ῎Αννα, σᾶς εἶναι ὑπόχρεη καὶ σᾶς εὐγνωμονεῖ ὅλη ἡ κτίσι· διότι ἡ πλάσι μὲ τὴν δική σας μεσολάβησι ἐδώρησε στὸν δημιουργὸ τὸ πιὸ ὑπέροχο ἀπὸ ὅλα τὰ δῶρα, μία μητέρα πολυσέβαστη, μοναδικὴ σὲ ἀξία γιὰ τὸν πλάστη μας.
῏Ω εὐλογημένη μέση τοῦ ᾽Ιωακίμ, ἀπὸ τὴν ὁποία δόθηκε τὸ πανάμωμον σπέρμα. ῏Ω θαυμαστὴ μήτρα τῆς ῎Αννας, ποὺ μέσα της ἀναπτύχθηκε σιγὰ σιγὰ καὶ σχηματίστηκε καὶ γεννήθηκε βρέφος πανάγιον. ῏Ω γαστέρα ποὺ ἐκυοφόρησες μέσα σου τὸν ἔμψυχο οὐρανό, ὁ ὁποῖος εἶναι πλατύτερος ἀπὸ τὴν ἀπεραντοσύνη τῶν φυσικῶν οὐρανῶν... ῏Ω μαστοὶ ποὺ ἐθηλάσατε ἐκείνην ποὺ ἔθρεψε τὸν τροφοδότην τοῦ κόσμου. ῏Ω θαύματα θαυμάτων καὶ παράδοξα παραδόξων!...
῏Ω ᾽Ιωακὶμ καὶ ῎Αννα, ζευγάρι μακάριο καὶ ἀληθινὰ πανάχραντο, διότι ἀπ᾽ τὸν καρπὸ τῆς κοιλίας σας γίνατε διάσημοι, καθὼς εἶπε κάπου καὶ ὁ Κύριος· “᾽Απὸ τοὺς καρπούς τους θὰ τοὺς μάθετε καλά” (Μτ 7:16). Πολιτευθήκατε ἄξια καὶ εὐάρεστα στὸν Θεὸ μὲ τὴν κόρη ποὺ γεννήσατε. Περάσατε τὴν ζωή σας μὲ ἁγνότητα καὶ ἁγιότητα, γι᾽ αὐτὸ καρποφορήσατε τὸ στολίδι τῆς παρθενίας...
῏Ω θυγατέρα τοῦ ᾽Αδὰμ καὶ μητέρα τοῦ Κυρίου! Εὐλογημένη ἡ μέση καὶ τὰ σπλάγχνα ἀπὸ ὅπου ξεφύτρωσες...» (᾽Ιωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ, «Λόγος εἰς τὸ Γενέσιον», §§ 2, 4, 5).
«᾿Εκκλησιολόγος», φύλλο 881, Πάτραι 7/9/2024