᾿Ιουνίου 19 (ἀπόστολος), ᾿Ιούδα θεαδέλφου

᾿Απὸ τὸ Ἑορτολόγιον τῆς Ἐκκλησίας

 

῾Ο ἀπόστολος ᾿Ιούδας ὁ θεάδελφος

 

Διονυσίου ᾿Ανατολικιώτου

δρος φιλοσοφικῆς σχολῆς Ἀθηνῶν,

πτυχιούχου κοινωνικῆς θεολογίας

 

῾Ο ἰούνιος μπορεῖ χωρὶς ἀμφιβολία νὰ ὀνομαστῇ «μήνας τῶν ἀπο­στόλων».  Δὲν εἶναι μόνον ὅτι στὶς 29 τοῦ μηνὸς τιμῶνται οἱ πρωτοκο­ρυφαῖοι ἀπόστολοι Πέτρος καὶ Παῦλος καὶ τὴν ἀμέσως ἑπόμενη ἡμέρα (στὶς 30) τελοῦμε ἑορταστικῶς τὴν σύναξι καὶ τῶν 12 ἀποστόλων· ἀλλὰ καὶ σὲ ἄλλες ἡμέρες τοῦ ἰουνίου ἀναφέρονται τὰ ὀνόματα διαφόρων ἀποστόλων καθὼς καὶ συγχρόνων τους προσώπων καὶ συνεργατῶν.

Στὶς 11 ἰουνίου εἶναι γνωστὸ ὅτι τιμῶνται οἱ ἀπόστολοι Βαρθολο­μαῖος (ἢ Ναθαναὴλ) καὶ Βαρνάβας.  Στὶς 15 ἰουνίου ἀναφέρονται ὡς ἀπόστολοι οἱ ᾿Αχαιοὶ ἢ Κορίνθιοι συνεργάτες τοῦ ἀποστόλου Παύλου Φουρτουνᾶτος, Ἀχαϊκὸς καὶ Στεφανᾶς (1Κορ 16:15-17).  ᾿Εκείνη τὴν ἐποχὴ ᾿Αχαΐα ὠνομαζόταν ἡ νότιος ῾Ελλὰς ὡς ῥωμαϊκὴ ἐπαρχία μὲ πρω­τεύουσα τὴν Κόρινθο.

Στὶς 20 ἰουνίου μὲ ἀφορμὴ τὴν κατάθεσι κάποιων «περιβολαίων» ἢ «χιτώνων» τιμοῦνταν τοπικῶς (ἴσως στὴν Κωνσταντινούπολι) οἱ ἀπό­στολοι Ἀνδρέας ὁ πρωτόκλητος, Θωμᾶς ὁ καὶ Δίδυμος, καὶ Λουκᾶς ὁ εὐαγγελιστής.  Στὶς 22 ἰουνίου ἀναφέρεται σὲ κάποιους συναξαριστὲς καὶ ὁ ἀπόστολος 'Ιοῦστος 'Ιησοῦς, πρώην ᾿Ιουδαῖος ποὺ ἔγινε κατόπιν Χριστιανὸς καὶ συνεργάτης τοῦ Παύλου (Κλσ 4:11).

Στὶς 10 ἰουνίου τὸ μηναῖο ἀναφέρει κάποιον ἄγνωστο ἅγιο ἐπίσκο­πο Ἀπολλώ, ὁ ὁποῖος ἀπεβίωσε εἰρηνικά.  Δὲν εἶναι ἀπίθανο νὰ διασῴ­ζεται ἐδῶ κάποια ἀρχαία τοπικὴ μνήμη τοῦ λογίου ᾿Ιουδαίου 'Απολλὼ ἀπὸ τὴν 'Αλεξάνδρεια, ὁ ὁποῖος ἀρχικὰ ὑπῆρξε μαθητὴς τοῦ βαπτιστοῦ 'Ιωάννου καὶ ὄχι τοῦ Κυρίου, ἀλλὰ γνώρισε τὴν χριστιανικὴ πίστι ἀργό­τερα (Πρξ 18:24-19:1, 1Κορ. 1:12, 3:4-6, 16:12, Ττ. 3:13), καὶ γιὰ τὸν ὁποῖο ἐπίσης ἀναφέρεται ὅτι ἀνέπτυξε ἀποστολικὴ δρᾶσι, ἔγινε ἐπίσκο­πος καὶ ἐκοιμήθη ἐν εἰρήνῃ (βλέπε 8 δεκεμβρίου).

᾿Ισότιμος μὲ τοὺς ἀποστόλους εἶναι βεβαίως ὁ προφήτης καὶ πρό­δρομος ᾿Ιωάννης ὁ βαπτιστής, τοῦ ὁποίου τὸ γενέθλιο τιμᾶται, ὡς γνω­στόν, στὶς 24 ἰουνίου.  Τὴν ἴδια ἡμέρα ἀναφέρεται τιμητικὰ καὶ ἡ σύνα­ξις τῶν γονέων τοῦ προδρόμου, τῶν δικαίων Ζαχαρία καὶ Ἐλισάβετ.

Δὲν ἀπουσιάζουν ἀπὸ τὸν μῆνα αὐτὸν καὶ κάποιες γυναικεῖες μορ­φὲς τῆς Καινῆς Διαθήκης, οἱ ὁποῖες διετέλεσαν μαθήτριες τοῦ Κυρίου καὶ ἦσαν σύγχρονες τῶν ἀποστόλων.  Ἔτσι στὶς 4 ἰουνίου ἀναφέρονται οἱ ἀδελφὲς τοῦ Λαζάρου Μάρθα καὶ Μαρία, οἱ ὁποῖες φιλοξένησαν τὸν Χριστὸ στὸ σπίτι τους στὴν Βηθανία (προάστιο τῆς ᾿Ιερουσαλήμ) καὶ ἦσαν μάρτυρες τῆς ἀναστάσεως τοῦ ἀδελφοῦ τους (Ιω 11:1-2, 19-33, 39-40, 44-45· 12:1-9).  ᾿Επίσης στὶς 27 ἰουνίου ἀναφέρεται ὡς εἰρηνικῶς ἀποβιώσασα ἡ μυροφόρος Ἰωάννα, ἡ ὁποία ἦταν γυναῖκα τοῦ Χουζᾶ, ἐπιτρόπου τοῦ Ἡρῴδη, καὶ διακονοῦσε τὸν Κύριο μαζὶ μὲ τὶς ἄλλες μαθήτριες (Λκ 8:3, 24:10).

Στὶς 19 ἰουνίου ἀναφέρει τὸ μηναῖο ὅτι τιμᾶται ἡ μνήμη τοῦ ἀπο­στόλου ᾿Ιούδα.  ᾿Αξίζει νὰ ἐπιμείνουμε λίγο σ᾿ αὐτὸ τὸ σημεῖο, διότι τελικὰ πρόκειται γιὰ δύο ἀποστόλους ποὺ ἔχουν τὸ ἴδιο ὄνομα καὶ συνεορτάζονται· δηλαδὴ πρόκειται γιὰ τὴν μνήμη τόσο τοῦ ᾿Ιούδα ἑνὸς ἀποστόλου ἀπὸ τοὺς 12, τοῦ ἐπικαλουμένου ἐπίσης καὶ Θαδδαίου ἢ Λεββαίου, ὅσο καὶ ἑνὸς ἀκόμη ἀποστόλου Ἰούδα, τοῦ «θεαδέλφου», ὁ ὁποῖος δὲν ἀνῆκε στὴν ὁμάδα τῶν 12 μαθητῶν.

῾Ο ἕνας ἀπόστολος, αὐτὸς ποὺ ἦταν ἀπὸ τοὺς 12 μαθητὲς τοῦ Χρι­στοῦ, ὠνομαζόταν Θαδδαῖος καὶ Λεββαῖος (Μτ 10:3, Μρ 3:18) καὶ 'Ιού­δας γιὸς τοῦ 'Ιακώβου (Λκ. 6:16, Πρξ 1:13, Ιω 14:22).  Τὸ εὐαγγέλιο το­νίζει ἐμφατικὰ ὅτι δὲν πρέπει νὰ συγχέεται μὲ τὸν ῾Ισκαριώτη τὸν προδότη.  Τὸ ἀρχικὸ ὄνομα τοῦ πιστοῦ μαθητοῦ καὶ ἀποστόλου φαίνε­ται ὅτι ἦταν τὸ Ἰούδας, ἐνῷ τὰ ἄλλα ἦσαν ἐπικλήσεις· τὸ Θαδδαῖος εἶναι μᾶλλον ἐπωνύμιο, ἐνῷ ἡ γενικὴ «Ἰακώβου» σημαίνει «γιὸς τοῦ Ἰακώβου».  Σὲ κάποιες διηγήσεις λέγεται ὅτι ὁ ἴδιος ὁ Θαδδαῖος ζήτη­σε ἀπὸ τὸν Χριστὸ νὰ γίνῃ μαθητής του καὶ ὅτι ὁ Κύριος τὸν δέχτηκε· αὐτὴ ἡ φανταστικὴ ἀναφορὰ ὅμως εἶναι ἀντίθετη μὲ τὶς πληροφορίες τῆς Καινῆς Διαθήκης, ἡ ὁποία μᾶς βεβαιώνει ὅτι ὁ Χριστὸς ἐξέλεξε αὐτοβούλως τοὺς 12 μαθητές του (Λκ 6:12-13· 'Ιω 15:16, 6:70, 13:18, 15:19).  Τιμᾶται στὶς 21 αὐγούστου ὡς Θαδδαῖος, ἀλλὰ καὶ στὶς 19 'Ιουνίου ὡς 'Ιούδας, ὅπου γίνεται σύγχυσι τοῦ προσώπου του μὲ τὸν ὁμώνυμο 'Ιούδα τὸν «ἀδελφὸ» τοῦ Κυρίου.

Δὲν πρέπει νὰ μᾶς κάνει ἐντύπωσι ὅτι στὸ ἄμεσο περιβάλλον τοῦ Χριστοῦ  ὑπῆρχαν τοὐλάχιστον 3 πρόσωπα μὲ τὸ ὄνομα ᾿Ιούδας, διότι μέχρι τότε ἦταν ἕνα πολὺ ἔνδοξο καὶ διαδεδομένο ὄνομα, καὶ ὑπῆρχε ὁλόκληρος νομὸς τοῦ ᾿Ισραὴλ μὲ τὸ ὄνομα αὐτό, ἡ ᾿Ιουδαία, καὶ ἡ ἰσχυρότερη καὶ πολυπληθέστερη ἀπὸ τὶς 12 φυλὲς λεγόταν φυλὴ τοῦ ᾿Ιούδα, ὁπότε πολλοὶ ᾿Ισραηλῖτες ἔφεραν αὐτὸ τὸ ὄνομα, ὅπως ἀντιστοί­χως καὶ σήμερα σὲ μᾶς οἱ μισοὶ περίπου ῞Ελληνες καὶ παραπάνω ὀνομάζονται Γιάννης ἢ Γιῶργος ἢ Κώστας.

῾Ο ἄλλος ἀπόστολος 'Ιούδας ἦταν ἀδελφὸς τοῦ 'Ιακώβου τοῦ ἀδελ­φοθέου καὶ σύμφωνα μὲ ἀρχαία μαρτυρία ἦταν ἔγγαμος. Οἱ νομιζόμενοι «ἀδελφοὶ» τοῦ Κυρίου θεωροῦνται διακεκριμένοι ἀπόστολοι, σύμφωνα μὲ σαφῆ μαρτυρία τοῦ Παύλου (1Κορ 9:5-6).  Ἦσαν πιθανώτατα ἀνι­ψιοὶ τοῦ ᾿Ιωσὴφ καὶ ἑπομένως νομιζόμενοι ἐξάδελφοι τοῦ ᾿Ιησοῦ, ἀλλὰ ἐκείνη τὴν ἐποχὴ δὲν ὑπῆρχε ἀκόμη ἡ λέξι «ἐξάδελφος» στὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα, ὁπότε οἱ ἐξάδελφοι τότε ἐκαλοῦντο «ἀδελφοί».  ῾Η Καινὴ Δια­θήκη μᾶς ἀναφέρει τὰ ὀνόματα 5 «ἀδελφῶν» τοῦ Κυρίου, μεταξὺ τῶν ὁποίων ἦσαν οἱ δύο ποὺ μᾶς ἐνδιαφέρουν ἐδῶ.  ᾿Επειδὴ ὡς «ἀδελφό­θεος» ἀναφέρεται συνήθως ὁ Ιάκωβος, ἐνίοτε ὁ ᾿Ιούδας καλεῖται «θεά­δελφος», γιὰ νὰ ἀποφεύγεται ἡ σύγχυσι. ᾿Αρχικὰ δὲν ἀνῆκαν στοὺς μα­θητὲς τοῦ Κυρίου, διότι δὲν πίστευαν στὴν διδασκαλία του, ὅπως ἀναφέρει ἡ Καινὴ Διαθήκη, καὶ μάλιστα τὸν εἰρωνεύονταν καὶ τὸν περι­φρονοῦσαν· πίστεψαν ὅμως μετὰ τὴν ἀνάστασι τοῦ Χριστοῦ καὶ ἔγιναν ἀπόστολοί του ('Ιω 7:2-5, 10· Πρξ 1:13-14). ῾Ο ᾿Ιούδας σύμφωνα μὲ τὸ συναξάριό του ἀπέθανε μαρτυρικῶς, πιθανὸν στὴν 'Οστρακίνη τῆς Αἰγύ­πτου, καὶ τιμᾶται στὶς 19 'Ιουνίου μαζὶ μὲ τὸν ὁμώνυμο ἀπόστολο ἐκ τῶν 12 Θαδδαῖο-'Ιούδα.  Στὰ συναξάρια οἱ δύο ὁμώνυμοι ἀπόστολοι κάποτε διακρίνονται, ἀλλὰ δυστυχῶς τὶς περισσότερες φορὲς ὑπάρχει σύγχυσι καὶ ταυτίζονται.

Σὲ ὕστερους χρόνους, ὅταν πολλοὶ ἀπόστολοι εἶχαν ἤδη κοιμηθῆ καὶ ἡ 'Εκκλησία ἐδοκιμάζετο ἀπὸ αἱρέσεις, ὁ ᾿Ιούδας ὁ «θεάδελφος» ἔγρα­ψε μία μικρὴ σὲ ἔκτασι ἀλλὰ σπουδαία σὲ περιεχόμενο ἐπιστολή, ἡ ὁ­ποία ἀναγινώσκεται ὁλόκληρη στὴν 'Εκκλησία σὲ δύο τμήματα τὴν Τρί­τη καὶ τὴν Πέμπτη τῆς Τυρινῆς ἑβδομάδος κάθε ἔτους.  ᾿Επειδὴ τὴν ἐρ­χόμενη Δευτέρα εἶναι 19 ἰουνίου, ὁ καλλίτερος τρόπος γιὰ νὰ τιμήσουμε τὴν μνήμη του εἶναι νὰ δοῦμε τί μᾶς διδάσκει ὁ ἴδιος θεοπνεύστως μὲ τὴν ἐπιστολή του, ἡ ὁποία παρατίθεται ἐδῶ σὲ μετάφρασι (λόγῳ τεχνι­κῶν δυσκολιῶν δὲν ἦταν δυνατὸν νὰ δοθῇ καὶ τὸ ἀρχαῖο πολυτονικὸ κείμενο).

  

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΟΥΔΑ

 ¹ ᾿Ιούδας, τοῦ ᾿Ιησοῦ Χριστοῦ δοῦλος, καὶ ἀδερφὸς τοῦ ᾿Ιακώβου, πρὸς τοὺς χριστιανοὺς τοὺς ἁγιαστικῶς ἀφιερωμένους στὸν Θεὸ πατέρα καὶ διατηρημένους κοντὰ στὸν ᾿Ιησοῦ Χριστό· ² ἔλεος καὶ εἰρήνη καὶ ἀγάπη νὰ πλεονάσουν σὲ σᾶς.

³ ᾿Αγαπητοί, φροντίζοντας μὲ κάθε τρόπο νὰ σᾶς γράψω κι ἐγὼ κάτι γιὰ τὴν κοινή μας σωτηρία, αἰσθάνθηκα ἀπολύτως ἀναγκαῖο νὰ σᾶς προτρέψω μὲ τὸ γράμμα μου νὰ συνεχίζετε τὸν ἀγῶνα ὑπὲρ τῆς πίστεως, ἡ ὁποία παραδόθηκε ἅπαξ διὰ παντὸς στοὺς ἁγίους. ⁴ διότι παρεισέφρησαν κάποιοι ἄνθρωποι, γιὰ τοὺς ὁποίους ἀπὸ παλιὰ ἔχουν προαναγγείλει οἱ Γραφὲς ὅτι θὰ εἶναι κριματισμένοι, οἱ ἀσεβεῖς, ποὺ μεταβάλλουν τὴν χάρι τοῦ Θεοῦ μας σὲ ἀκολασία καὶ ποὺ ἀρνοῦνται τὸν μόνο ἀφέντη καὶ Κύριό μας ᾿Ιησοῦ Χριστό. ⁵ ἐπιθυμῶ λοιπὸν νὰ ὑπενθυμίσω σὲ σᾶς, οἱ ὁποῖοι τὸ γνωρίζετε πολὺ καλὰ αὐτό, ὅτι ὁ Κύριος ἀφοῦ ἔσωσε τὸν λαό του ἀπὸ τὴν χώρα τῆς Αἰγύπτου, ἔπειτα ὅσους δὲν παρέμειναν πιστοὶ τοὺς κατέστρεψε· ⁶ καὶ τοὺς ἀγγέλους ποὺ δὲν διετήρησαν τὴν ἐξουσία τους, ἀλλὰ ἐγκατέλειψαν τὴν ἰδιαίτε­ρη κατάστασί τους, τοὺς ἔχει φυλακίσει μὲ δεσμὰ αἰώνια κάτω ἀπὸ σκοτάδι, γιὰ νὰ δικαστοῦν κατὰ τὴν μεγάλη ἡμέρα. ⁷ ἔτσι καὶ τὰ Σό­δομα καὶ ἡ Γόμορρα καὶ οἱ γειτονικές τους πόλεις, ποὺ ἐκτράπηκαν σὲ πορνεία κατὰ τὸν ἴδιο τρόπο μ᾿ αὐτοὺς τοὺς ἀσεβεῖς καὶ ὥρμησαν πάνω σ᾿ ἀλλιώτικη σάρκα, εἶναι ἐνώπιόν μας παράδειγμα τιμωρίας, καθὼς ὑφίστανται τὴν καταδίκη τοῦ αἰωνίου πυρός. ⁸ τὰ ἴδια λοιπὸν κι αὐτοί· μὲ τοὺς ἐνυπνιασμούς τους τὸ μὲν σῶμα τὸ μολύνουν, τὸν δὲ Κύριο τὸν ἀρνοῦνται, καὶ τοὺς ἐνδόξους ἀγγέλους τοὺς ἐξυβρί­ζουν. ⁹ ὁ Μιχαὴλ ὁ ἀρχάγγελος ὅμως, ὅταν λογομαχοῦσε μὲ τὸν διά­βολο ἀντιδικῶντας γιὰ τὸν λαὸ τοῦ Μωυσέως, δὲν τόλμησε νὰ τοῦ ἀπευθύνῃ λόγο ἐξυβριστικό, ἀλλὰ μόνον εἶπε· «῾Ο Κύριος νὰ σὲ συντρίψῃ». ¹⁰ αὐτοὶ ὅμως ὅσα δὲν γνωρίζουν τὰ ἐξυβρίζουν, ἐνῷ ὅσα ἐκ φύσεως τὰ γνωρίζουν καλὰ σὰν τὰ ἄλογα ζῷα, μέσα σ᾿ αὐτὰ μολύνονται. ¹¹ ἀλίμονο σ᾿ αὐτούς, διότι περπάτησαν στὸν δρόμο τοῦ Κάιν καὶ χάριν κέρδους δόθηκαν χωρὶς μέτρο στὴν πλανερὴ διδασκα­λία τοῦ Βαλαὰμ καὶ μιμούμενοι τὴν ἀνταρσία τοῦ Κορὲ καταστράφη­καν.

¹² Αὐτοὶ στὶς ἀγάπες σας εἶναι κηλῖδες, τρῶνε μαζί σας ἄφοβα, τρέφουν καλὰ τὸν ἑαυτούλη τους, σὰν σύννεφα χωρὶς νερὸ παρασύ­ρονται ἀπὸ τοὺς ἀνέμους, εἶναι σὰν δέντρα φθινοπωρινά, ἄκαρπα, δυὸ φορὲς πεθαμένα, ξερριζωμένα, ¹³ σὰν ἄγρια θαλασσινὰ κύματα ποὺ ἀντὶ γιὰ ἀφρὸ ἐπιδεικνύουν τὰ ἴδια τους τὰ αἴσχη, ἐκτροχια­σμένα ἀστέρια· γι᾿ αὐτοὺς τὸ μαῦρο σκοτάδι διατηρεῖται αἰωνίως. ¹⁴ προφήτεψε μάλιστα καὶ γι᾿ αὐτοὺς ἕβδομος ἀπ᾿ τὸν Ἀδὰμ ὁ ᾿Ενὼχ λέ­γοντας· «Προσέξτε!  θὰ ἔρθῃ ὁ Κύριος μὲ τὶς ἀναρίθ­μητες ἅγιες στρατιές του, ¹⁵ γιὰ νὰ δικάσῃ τοὺς πάν­τες καὶ νὰ τιμωρήσῃ ὅλους τοὺς ἀσεβεῖς γιὰ ὅλα τὰ ἔργα τῆς ἀσέβειάς τους, τὰ ὁποῖα ἀσεβῶς διέπρα­ξαν, καὶ γιὰ ὅλα τὰ αὐθάδη λόγια ποὺ ξεστόμισαν ἐναντίον του οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀσεβεῖς». ¹⁶ αὐτοὶ εἶναι στασια­στές, ἀχάριστοι, πορεύονται στὴν ζωή τους σύμφωνα μὲ τὶς δικές τους ἐπιθυμίες, τὸ στόμα τους λαλεῖ ὑπερφίαλα λόγια, καὶ κολακεύ­ουν πρόσωπα χάριν αἰσχροκερδείας.

¹⁷ ᾿Αλλὰ ἐσεῖς, ἀγαπητοί, θυμηθῆτε τὰ λόγια ποὺ προεῖπαν οἱ ἀπό­στολοι τοῦ Κυρίου μας Ἰησοῦ Χριστοῦ· ¹⁸ (θυμηθῆτε) ὅτι σᾶς ἔλεγαν ὅτι κατὰ τὸν ἔσχατο καιρὸ θὰ ἐμφανιστοῦν ἄνθρωποι χλευαστές, ποὺ θὰ πορεύωνται στὴν ζωή τους σύμφωνα μὲ τὶς δικές τους ἀσεβεῖς ἐπιθυμίες. ¹⁹ τέτοιοι εἶναι αὐτοὶ ποὺ κάνουν καὶ διακρίσεις· σαρκικοί (μόνον), χωρὶς νὰ ἔχουν Πνεῦμα. ²⁰ ἐσεῖς ὅμως, ἀγαπητοί, νὰ οἰκοδο­μῆτε τοὺς ἑαυτούς σας πάνω στὴν ἁγιώτατη διδασκαλία τῆς πίστεώς σας, νὰ προσεύχεστε μὲ τὴν χάρι τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, ²¹ νὰ δι­αφυλάξετε τοὺς ἑαυτούς σας μέσα στὴν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ, καὶ νὰ προσδοκᾶτε τὸ ἔλεος τοῦ Κυρίου μας ᾿Ιησοῦ Χριστοῦ, γιὰ νὰ πετύ­χετε τὴν αἰώνια ζωή. ²² καὶ ἄλλους μὲν νὰ τοὺς ἐλέγχετε μὲ αὐστηρὸ λόγο, ²³ ἄλλους δὲ μὲ φόβο (νὰ ἐπιχειρῆτε) νὰ τοὺς σῴζετε σὰν νὰ τοὺς ἁρπάζετε μέσα ἀπ᾿ τὴν φωτιά, κι ἐπιπλέον νὰ μισῆτε τὸν χιτῶνα τὸν λερωμένο ἀπὸ τὶς σαρκικὲς ὀρέξεις.

²⁴ Σ᾿ αὐτὸν ποὺ ἔχει τὴν δύναμι νὰ σᾶς φυλάξῃ χωρὶς πτώσεις καὶ νὰ σᾶς βάλῃ νὰ σταθῆτε ἀπέναντι ἀπὸ τὸ ἔνδοξο πρόσωπό του ἄμωμους σὲ κατάστασι εὐφροσύνης, ²⁵ στὸν μόνο σοφὸ Θεὸ καὶ σω­τῆρά μας, ἀνήκει ἡ δόξα καὶ ἡ μεγαλωσύνη, ἡ δύναμι καὶ ἡ ἐξουσία καὶ τώρα καὶ στὴν αἰωνιότητα· ἀμήν.

 

«᾿Εκκλησιολόγος», φ. 517, 17/6/2017

῾Η μετάφρασι τῆς ᾿Επιστολῆς εἶχε πρωτοδημοσιευθῆ στὸν συλλογικὸ τόμο «᾿Επικίνδυνες μεταφράσεις τῆς Βίβλου», Θεσσαλονίκη 2008, σ. 203-205.