Πιστεύω εἰς τὸ ῞Αγιον Πνεῦμα

Πιστεύω εἰς τὸ ῞Αγιον Πνεῦμα

 

Τί διδάσκει ἡ ᾿Ορθόδοξος ᾿Εκκλησία γιὰ τὸ ῞Αγιον Πνεῦμα;  Τί καὶ πῶς πρέπει νὰ πιστεύουμε γι᾿ αὐτό;  ᾿Απαντήσεις δίνουν ἐπίσημα κείμενα ἱερῶν συνόδων, ἁγίων πατέρων καὶ ἐκκλησιαστικῶν διδασκάλων, ἀπὸ τὰ ὁποῖα γίνεται ἐδῶ μία μικρὴ ἐπιλογὴ ἀποσπασμάτων.  Τὰ περισσότερα κείμενα δίδονται ἀναγκαστικὰ σὲ μία ἁπλὴ μετάφρασι, χωρὶς ἰδιαίτερες ἀξιώσεις, γιὰ τὴν διευκόλυνσι τῶν ἀναγνωστῶν. ῞Οσοι ἐπιθυμοῦν πάντως μποροῦν νὰ βροῦν τὰ πρωτότυπα σὲ διάφορες ἐκδόσεις καθὼς καὶ στὴν διαδικτυακὴ ἱστοσελίδα τῆς «Συμβολῆς» www.symbole.gr (στὴν κατηγορία 6 «Χριστιανικοὶ τομεῖς», στὴν ἑνότητα «Μνημεῖα πίστεως»).

 

Α΄ Οἰκουμενικὴ σύνοδος, Νίκαια, 325.

Πιστεύομεν...  Καὶ εἰς τὸ ῞Αγιον Πνεῦμα..

 

Β΄ Οἰκουμενικὴ σύνοδος, ΚΠολις, 381.

Πιστεύομεν... Καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ῞Αγιον, τὸ Κύριον, τὸ ζωοποιόν, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, τὸ σὺν Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμπροσκυνούμενον καὶ συνδοξαζόμενον, τὸ λαλῆσαν διὰ τῶν προφητῶν.

 

Ε΄ Οἰκουμενικὴ σύνοδος, ΚΠολις, 553.

῞Οποιος δὲν ὁμολογεῖ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ῾Αγίου Πνεύματος μία φύσι, δηλαδὴ οὐσία, καὶ μία δύναμι καὶ ἐξουσία, Τριάδα ὁμοούσιο, μία προσκυνητὴ θεότητα σὲ τρεῖς ὑποστάσεις –ἤγουν πρόσωπα–, αὐτὸς ἂς εἶναι ἀνάθεμα· διότι ἕνας Θεὸς ὑπάρχει καὶ Πατήρ, ἀπὸ τὸν ὁποῖο τὰ πάντα, καὶ ἕνας Κύριος ᾿Ιησοῦς Χριστός, διὰ τοῦ ὁποίου τὰ πάντα, καὶ ἕνα Πνεῦμα ῞Αγιον, μὲ τὸ ὁποῖο τὰ πάντα. (Μετάφρασι.)

 

Ζ΄ Οἰκουμενικὴ σύνοδος, Νίκαια, 787.

...Καὶ πιστεύουμε σὲ ἕναν Θεὸ Πατέρα, παντοκράτορα, δημιουργὸ τῶν πάντων, καὶ ὁρατῶν καὶ ἀοράτων· καὶ σὲ ἕναν Κύριον ᾿Ιησοῦν Χριστόν, τὸν μονογενῆ Υἱὸ καὶ Λόγο αὐτοῦ (τοῦ Πατρός), διὰ τοῦ ὁποίου (Λόγου) δημιουργήθηκαν τὰ πάντα· καὶ στὸ Πνεῦμα τὸ ῞Αγιον, τὸ Κύριο καὶ ζωοποιό, καὶ ὁμοούσιο καὶ συναΐδιο καὶ μὲ τὸν ἴδιο τὸν Πατέρα καὶ μὲ τὸν συνάναρχο μὲ αὐτὸ Υἱό· Τριάδα ἄκτιστη ἀδιαίρετη ἀκατάληπτη ἀπερίγραπτη, καὶ αὐτὴν τὴν ἴδια ὁλόκληρη καὶ μόνη λατρευτὴ καὶ προσκυνητὴ καὶ σεβάσμια· μία θεότητα, μία κυριότητα, μία ἐξουσία, μία βασιλεία καὶ δύναμι, ἡ ὁποία ὡς πρὸς τὶς ὑποστάσεις διαιρεῖται ἀδιαιρέτως καὶ ὡς πρὸς τὴν οὐσία συνάπτεται διῃρημένως. (Μετάφρασι.)

 

Ἔκθεσις Πίστεως (τοῦ 8ου αἰῶνος).

...Αὐτὴ εἶναι ἡ καθολικὴ [= ὀρθόδοξη] Πίστι· τὸ νὰ λατρεύουμε «ἕνα Θεὸν ἐν Τριάδι καὶ Τριάδα ἐν μονάδι», χωρὶς νὰ συγχέουμε τὶς ὑποστάσεις καὶ χωρὶς νὰ διαιροῦμε τὴν οὐσία· διότι ἄλλη εἶναι ἡ ὑπόστασι τοῦ Πατρός, ἄλλη τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἄλλη τοῦ ἁγίου Πνεύματος. ᾿Αλλὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος μία εἶναι ἡ θεότητα, ἴση ἡ δόξα, συναιώνια ἡ μεγαλειότητα. ῞Οπως εἶναι ὁ Πατήρ, ἴδιος εἶναι καὶ ὁ Υἱός, ἴδιο καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἄκτιστος ὁ Πατήρ, ἄκτιστος ὁ Υἱός, ἄκτιστο καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα· ἀκατάληπτος ὁ Πατήρ, ἀκατάληπτος ὁ Υἱός, ἀκατάληπτον καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· αἰώνιος ὁ Πατήρ, αἰώνιος ὁ Υἱός, αἰώνιο καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα· ὅμως δὲν ὑπάρχουν τρεῖς αἰώνιοι, ἀλλ' ἕνας αἰώνιος, ὅπως ἀκριβῶς δὲν ὑπάρχουν τρεῖς ἄκτιστοι οὔτε τρεῖς ἀκατάληπτοι, ἀλλ' ἕνας ἄκτιστος καὶ ἕνας ἀκατάληπτος. ῾Ομοίως παντοκράτωρ εἶναι ὁ Πατήρ, παντοκράτωρ ὁ Υἱός, παντοκράτορ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ὅμως δὲν εἶναι τρεῖς παντοκράτορες, ἀλλ' ἕνας παντοκράτωρ. Ἔτσι Θεὸς ὁ Πατήρ, Θεὸς ὁ Υἱός, Θεὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ὅμως δὲν εἶναι τρεῖς Θεοί, ἀλλ' ἕνας Θεός. ῾Ομοίως Κύριος ὁ Πατήρ, Κύριος ὁ Υἱός, Κύριον καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ὅμως ὄχι τρεῖς κύριοι, ἀλλὰ ἕνας εἶναι ὁ Κύριος. Διότι ὅπως ἀκριβῶς τὴν κάθε ὑπόστασι ἀναγκαζόμεθα ἀπὸ τὴν χριστιανικὴ ἀλήθεια νὰ τὴν ὁμολογοῦμε μοναδικὸ Θεὸ καὶ Κύριο, ἔτσι ἐμποδιζόμεθα ἀπὸ τὴν καθολικὴ [= ὀρθόδοξη] εὐσέβεια νὰ μιλοῦμε γιὰ τρεῖς θεοὺς ἢ τρεῖς κυρίους. ῾Ο Πατὴρ ἀπὸ κανέναν δὲν εἶναι κατασκευασμένος οὔτε δημιουργημένος οὔτε γεννημένος· ὁ Υἱὸς ὑπάρχει ἀπὸ μόνο τὸν Πατέρα, ὄχι κατασκευασμένος οὔτε δημιουργημένος, ἀλλὰ γεννημένος· τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπάρχει ἀπὸ τὸν Πατέρα, ὄχι κατασκευασμένο οὔτε δημιουργημένο οὔτε γεννημένο, ἀλλὰ «ἐκπορευτό». ῞Ενας λοιπὸν ὑπάρχει Πατήρ, ὄχι τρεῖς πατέρες· ἕνας Υἱός, ὄχι τρεῖς υἱοί· ἕνα Πνεῦμα ἅγιον, ὄχι τρία πνεύματα ἅγια. Καὶ σὲ αὐτὴν τὴν Τριάδα κανένα [πρόσωπο] δὲν εἶναι πρῶτο ἢ δεύτερο, κανένα μεγαλείτερο ἢ μικρότερο, ἀλλὰ ὅλες οἱ τρεῖς ὑποστάσεις ὑπάρχουν μεταξύ τους συναιώνιες καὶ ἴσες. ῞Ωστε σὲ ὅλες τὶς περιπτώσεις, ὅπως ἐλέχθη, καὶ «Τριὰς ἐν Μονάδι» λατρεύεται καὶ «Μονὰς ἐν Τριάδι». ῞Οποιος θέλει λοιπὸν νὰ σωθῇ ἔτσι πρέπει νὰ πιστεύῃ περὶ τῆς ῾Αγίας Τριάδος... (Μετάφρασι.)

 

Μάρκου μητροπολίτου Ἐφέσου τοῦ Εὐγενικοῦ, ῾Ομολογία τῆς ὀρθῆς πίστεως (Φλωρεντία 1439).

...Πιστεύω καὶ ὁμολογῶ τὸν Θεὸ καὶ Πατέρα ὡς μόνο ἄναρχο καὶ ἀναίτιο, καὶ ὡς πηγὴ καὶ αἰτία τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος. Διότι καὶ ὁ Υἱὸς ἀπὸ αὐτὸν γεννᾶται καὶ τὸ Πνεῦμα ἀπὸ αὐτὸν ἐκπορεύεται, χωρὶς καθόλου ὁ Υἱὸς νὰ συμβάλλῃ πρὸς τὴν ἐκπόρευσι, ὅπως ἀκριβῶς οὔτε τὸ Πνεῦμα συμβάλλει πρὸς τὴν γέννησι, παρὰ μόνον ὅτι αὐτὲς οἱ «πρόοδοι» [= τρόποι ὑπάρξεως] συνυπάρχουν ταυτοχρόνως καὶ παραλλήλως, ὅπως διδάσκουν οἱ θεολόγοι πατέρες. [...]

Τὶς δὲ φωνὲς τῶν δυτικῶν πατέρων καὶ διδασκάλων, ποὺ ἀποδίδουν στὸν Υἱὸ τὴν αἰτία τοῦ Πνεύματος, οὔτε τὶς γνωρίζω... οὔτε τὶς παραδέχομαι [...] Γι᾿ αὐτὸ ἀθετῶ αὐτοῦ τοῦ εἴδους τὶς ἐπικίνδυνες φωνὲς περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καὶ συμφωνῶντας μὲ τὸν ἅγιο Δαμασκηνό, δὲν ὁμολογῶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ [= φιλιόκβε], ὁποιοσδήποτε ἄλλος κι ἂν εἶναι αὐτὸς ποὺ φαίνεται ἴσως νὰ τὸ λέγῃ αὐτό. Οὔτε λέγω τὸν Υἱὸ αἴτιον τοῦ Πνεύματος οὔτε προβολέα, γιὰ νὰ μὴ φανῇ δεύτερος αἴτιος μέσα στὴν Τριάδα, καὶ ἔτσι ἀναγνωριστοῦν δύο αἴτιοι καὶ δύο ἀρχές· διότι ἐδῶ τὸ «αἴτιον» δὲν εἶναι γνώρισμα τῆς οὐσίας, ὥστε νὰ ὑπάρχῃ ὡς κοινὸ ἰδίωμα καὶ στὰ τρία πρόσωπα. Καὶ γι᾿ αὐτὸ ἀκριβῶς οἱ Λατῖνοι μὲ κανέναν τρόπο δὲν μποροῦν νὰ ἀποφύγουν τὶς δύο ἀρχές, γιὰ ὅσο θὰ ἰσχυρίζωνται ὅτι ὁ Υἱὸς εἶναι ἀρχὴ τοῦ Πνεύματος. Εἶναι δὲ ἡ ἀρχὴ ἰδιότητα τοῦ προσώπου [καὶ ὄχι τῆς οὐσίας], καὶ γι᾿ αὐτὸ διακρίνει τὰ πρόσωπα [μεταξύ των]. (Μετάφρασι.)

 

Μεγάλης συνόδου ἐν Κωνσταντινουπόλει, ποὺ συγκλήθηκε τὸ 1483-1484 δίκην οἰκουμενικῆς καὶ ἀνέτρεψε τὴν σύνοδο τῆς Φερράρας-Φλωρεντίας: ᾿Ακολουθία ἀποκηρύξεως τῶν λατινικῶν αἱρέσεων.

Θέλεις, ἄνθρωπε, νὰ γενῇς ὀρθόδοξος, καὶ ἀπαρνεῖσαι ὅλα τὰ αἴσχιστα καὶ ἀλλότρια δόγματα τῶν Λατίνων, δηλονότι περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ ἁγίου Πνεύματος, διότι κακῶς νομίζουν καὶ πιστεύουν ὅτι ἐκπορεύεται καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ; ἀλλὰ ἐπίσης [ἀπαρνεῖσαι] καὶ τὰ ἄζυμα μὲ τὰ ὁποῖα τελοῦν τὶς ἱερουργίες τους, καὶ τὰ ὑπόλοιπα ἔθιμα τῆς Ἐκκλησίας ἐκείνων, ὅσα δὲν συμφωνοῦν μὲ τὴν καθολικὴ καὶ ὀρθόδοξη διδασκαλία τῆς Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας; [...]

Δέχεσαι τὸ ἅγιο Σύμβολο τῆς Πίστεώς μας καὶ τὸ φυλάττεις ἀπαραποίητο, καὶ χωρὶς καμμία ἀπολύτως προσθήκη ἢ ἀφαίρεσι ἔστω καὶ μιᾶς λέξεως σ᾿ αυτό, ὅπως συντάχτηκε ἀπὸ τὶς ἅγιες καὶ Οἰκουμενικὲς μεγάλες συνόδους; [...]

Καθυποβάλλεις στὸ ἀνάθεμα, ὅπως δηλαδὴ αὐτὸ ἔπραξαν καὶ οἱ ἅγιοι καὶ θεῖοι πατέρες μας, ὅσους τολμοῦν νὰ ἀπαγγέλλουν τὸ Σύμβολο μὲ κάποια προσθήκη, καὶ νὰ φλυαροῦν ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεται καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὅπως ἀκριβῶς καὶ ἐκ τοῦ Πατρός;  [...]

Κύριε ὁ Θεός μας, ποὺ χαμήλωσες τοὺς οὐρανοὺς καὶ ἦρθες σ᾿ ὅσους κατοικοῦν στὴν γῆ γιὰ τὸ ἀνέκφραστο ἔλεός σου, καὶ ποὺ δίδαξες τοὺς ἀνθρώπους νὰ ὁμολογοῦν τὴν ἀληθινὴ καὶ ἄμεμπτη ὁμολογία, τὴν σαφῆ γνῶσι τῆς ὁμοουσίου καὶ συναϊδίου Τριάδος, καὶ ποὺ δίδαξες μὲ τὸ ἀψευδές σου στόμα ὅτι τὸ προσκυνητὸ καὶ παντοδύναμο Πνεῦμα ἐκπορεύεται καὶ ὑπάρχει ἐκ τοῦ ἀνάρχου σου Πατρὸς καὶ Θεοῦ, σύ, Δέσποτα, τὸν δοῦλό σου αὐτόν (δεῖνα), ποὺ ἐπιστρέφει ἀπὸ τὴν λατινικὴ αἵρεσι πρὸς τὴν ἀλήθεια τοῦ Εὐαγγελίου σου καὶ τοῦ ἀψευδοῦς σου στόματος καὶ πρὸς τὴν ἀκραιφνῆ θεολογία τῆς εὐσεβείας τῶν ἁγίων σου Ἀποστόλων καὶ διδασκάλων καὶ πρὸς τὴν ὁμολογία καὶ παράδοσι αὐτῶν, δέξου τον ὡς ἐλεήμων καὶ συμπαθής, συνάπτοντάς τον καὶ ἑνώνοντάς τον μὲ τὰ ἀληθινὰ δόγματα τῆς ἁγίας σου καθολικῆς [= ᾿Ορθοδόξου] καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας... (Μετάφρασι.)

 

῾Ομολογία Πίστεως τῶν ᾿Ορθοδόξων ᾿Επισκόπων (Εὐχολόγιον Μέγα, ἔτους 1759)

Πιστεύω εἰς ἕνα Θεὸν ἐν τρισὶ προσώποις μεριζόμενον, Πατέρα, φημί, καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα· μεριζόμενον λέγω κατὰ τὸν τῆς ἰδιότητος λόγον, ἀμέριστον δὲ κατὰ τὴν οὐσίαν· καὶ ὅλη Τριὰς ἡ αὐτή, καὶ ὅλη μονὰς ἡ αὐτή. Μονὰς κατὰ τὴν οὐσίαν καὶ φύσιν καὶ μορφήν, Τριὰς κατὰ τὴν ἰδιότητα καὶ ὀνομασίαν· ὀνομάζεται γὰρ ὁ μὲν Πατήρ, ὁ δὲ Υἱός, τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα.

῾Ο Πατὴρ ἀγέννητος καὶ ἄναρχος· οὐ γάρ ἐστιν αὐτοῦ τι πρεσ­βύτερον· ἦν γὰρ ἐκεῖνος, καὶ πάντως ἦν Θεός· ἄναρχος δέ, ὅτι μὴ ἔκ τινος ἔχει τὸ εἶναι ἢ ἐξ ἑαυτοῦ. Πιστεύω δὲ ὅτι ὁ Πατὴρ αἰτία ἐστὶν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος, τοῦ μὲν Υἱοῦ γεννητῶς, τοῦ δὲ ἁγίου Πνεύματος ἐκπορευτῶς· μηδεμιᾶς διαστάσεως μηδὲ ἀλλοτριώσεως ἐν τούτοις θεωρουμένης ἢ μόνον τῆς διαφορᾶς τῶν ὑποστατικῶν ἰδιωμάτων. ῞Οτι ὁ μὲν Πατὴρ γεννᾷ τὸν Υἱὸν καὶ προβάλλει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ὁ δὲ Υἱὸς γεννᾶται ἐκ μόνου τοῦ Πατρός· καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ Πατρός. Καὶ οὕτω μίαν ἀρχὴν πρεσβεύω καὶ ἓν αἴτιον ἐπιγινώσκω, τὸν Πατέρα, Υἱοῦ καὶ Πνεύματος.

 

῞Οσιος Νικόδημος ὁ ᾿Αθωνίτης (1749-1809).

῾Αγίῳ Πνεύματι ἐνθεωρεῖται πᾶσα ἁγιότης, σοφία· οὐσιοῖ πᾶσαν γὰρ κτίσιν· αὐτῷ λατρεύσωμεν· Θεὸς γάρ, ὡς Πατρί τε καὶ Λόγῳ (β΄ ἀντίφωνο τῶν ἀναβαθμῶν τοῦ γ΄ ἤχου).

Μᾶς παρακινεῖ ὁ μελῳδὸς νὰ λατρεύσουμε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, δηλαδὴ νὰ προσφέρουμε σ᾿ αὐτὸ ὑπηρεσία δουλική, ἀπαραλλάκτως ὅπως προσφέρουμε τέτοια λατρεία καὶ στὸν Πατέρα καὶ στὸν Υἱό. Διότι μία εἶναι ἡ λατρεία τῶν τριῶν... ἐπειδὴ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιο εἶναι Θεὸς ἀληθινός, καθὼς εἶναι Θεὸς ἀληθινὸς καὶ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός. [...] ᾿Αλλὰ καὶ σύ, Χριστιανέ, ποὺ λατρεύεις τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὡς Θεόν, πρόσεχε νὰ μὴν τὸ λατρεύῃς μὲ ἀνευλάβεια καὶ ἀφοβία, ἀλλὰ μὲ φόβο καὶ εὐλάβεια... (Γλωσσικὴ προσαρμογή.)

 

᾿Επιμέλεια συλλογῆς· Διονύσιος ᾿Ανατολικιώτης

 

 

«᾿Εκκλησιολόγος», φ. 465, 18/6/2016