Τὸ Μεγάλο Χρονικό (εἰσαγωγὴ στὴν Μ. ῾Εβδομάδα)
Τὸ Μεγάλο Χρονικό
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΜΕΓΑΛΗ ΕΒΔΟΜΑΔΑ
Τὴν ψυχωφελῆ πληρώσαντες Τεσσαρακοστὴν
καὶ τὴν ἁγίαν ἑβδομάδα τοῦ Πάθους σου
αἰτοῦμεν κατιδεῖν, φιλάνθρωπε,
τοῦ δοξάσαι ἐν αὐτῇ τὰ μεγαλεῖά σου
καὶ τὴν ἄφατον δι' ἡμᾶς οἰκονομίαν σου*
ὁμοφρόνως μελῳδοῦντες·
Κύριε, δόξα σοι.
(Πρῶτον στιχηρὸν ἰδιόμελον τῇ Παρασκευῇ
πρὸ τῶν Βαΐων, εἰς τὸν ἑσπερινόν.)
῞Οταν λέμε «Μεγάλο Χρονικό», ἐννοοῦμε τὴν ἐξιστόρησι τῶν ἱερῶν καὶ συνταρακτικῶν γεγονότων τῆς ἁγίας καὶ Μεγάλης ῾Εβδομάδος. Εἶναι ἡ τελευταία ἑβδομὰς τοῦ Τριῳδίου καὶ ἡ ἀμέσως πρὸ τοῦ ἁγίου Πάσχα. ῎Ηδη τὸν 4ον αἰῶνα μ.Χ. ἐχρησιμοποιεῖτο εἰς τὰ ᾿Ιεροσόλυμα ὁ χαρακτηρισμὸς «Μεγάλη ῾Εβδομάς» (Χρυσοστόμου Παπαδοπούλου, Αἱ κατὰ τὸν Δ΄ αἰῶνα τελεταὶ τῆς ᾿Εκκλησίας ᾿Ιεροσολύμων, ἐν «Νέα Σιών» α΄ (1904), σελ. 1-32. – ᾿Εν Θ.Η.Ε. 8,867).
῾Η Μεγάλη ῾Εβδομὰς λέγεται μεγάλη ὄχι διὰ τὸν ἀριθμῶν τῶν ἡμερῶν ἢ τῶν ὡρῶν ἑκάστης ἡμέρας, ἀλλὰ λόγῳ τῆς ἱερᾶς σπουδαιότητος τῶν ἱστορουμένων γεγονότων κατ᾿ αὐτήν. Γράφει σχετικῶς ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος· «Μεγάλα τινὰ καὶ ἀπόρρητα τυγχάνει τὰ ὑπάρξαντα ἡμῖν ἑν αὐτῇ ἀγαθά. ᾿Εν γὰρ ταύτῃ ὁ χρόνιος ἐλύθη πόλεμος, θάνατος ἐσβέσθη, κατάρα ἀνῃρέθη, τοῦ διαβόλου ἡ τυραννὶς κατελύθη, τὰ σκεύη αὐτοῦ διηρπάγη, Θεοῦ καταλλαγὴ πρὸς ἀνθρώπους γέγονεν, ἄνθρωποι ἀγγέλοις συνεμίγησαν, τὰ διεστῶτα συνήφθη, ὁ φραγμὸς περιῃρέθη, τὸ κλεῖθρον ἀνῃρέθη, ὁ τῆς εἰρήνης Θεὸς εἰρηνοποίησε τὰ ἄνω καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς» (ΕΠΕ, ᾿Ιωάννου Χρυσοστόμου ἔργα, τ. 3ος, σελ. 266· – εἰς Γένεσιν, ὁμιλία Λ΄). Δηλαδὴ ὀνομάζομεν τὴν Μεγάλην ῾Εβδομάδα «μεγάλην», διότι «μεγάλες καὶ ἀπερίγραπτες ὑπῆρξαν οἱ ὠφέλειες τὶς ὁποῖες ἐλάβαμε κατ᾿ αὐτὴν τὴν ἑβδομάδα. Κατ᾿ αὐτὴν ἔλαβε τέλος ὁ πολυχρόνιος πόλεμός μας ἐναντίον τοῦ Θεοῦ, κατηργήθη ὁ θάνατος, ἐξηφανίσθη ἡ κατάρα, ἡ τυραννικὴ ἐξουσία τοῦ διαβόλου καταλύθηκε, τὰ ὑπάρχοντά του λεηλατήθηκαν, ἔγινε συμφιλίωσι τοῦ Θεοῦ πρὸς τοὺς ἀνθρώπους, ὁ οὐρανὸς ἔγινε κατοικήσιμος**, οἱ ἄνθρωποι ἀνεμίχθησαν μὲ τοὺς ἀγγέλους, τὰ χωρισμένα ἑνώθηκαν, ὁ φραγμὸς γκρεμίστηκε, τὸ κλειδὶ ἀφαιρέθηκε, ὁ Θεὸς τῆς εἰρήνης εἰρηνοποίησε ὅσα βρίσκονταν εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ εἰς τὴν γῆν» (ΕΠΕ, ἔνθ᾿ ἀνωτέρω, σελ. 267).
Πρὶν ἀπὸ 1950 χρόνια περίπου ἔξω ἀπὸ τὴν σημερινὴ ᾿Ιερουσαλὴμ συνετελεῖτο ὑπερφυὲς μυστήριο, τὸ ὁποῖο θὰ παραμείνῃ μυστήριο. Μία θυσία, μοναδικὴ θυσία. ῞Ενα ἔγκλημα, μοναδικὸ ἔγκλημα. ῾Η θυσία ἐκ μέρους τοῦ Θεοῦ. Τὸ ἔγκλημα ἐκ μέρους τοῦ ἀνθρώπου. ῾Ο Θεὸς ἀπὸ ἄπειρη ἀγάπη πρὸς τὸν ἄνθρωπο «σαρκὶ ἐσταυρώθη» καὶ ἀπέθανε. Καὶ ὁ ἄνθρωπος «διὰ φθόνον» (Μτθ 27:18, Μρ 15:10) προσήλωσε στὸν σταυρὸ τὸν Κύριο τῆς δόξης. (Πρβλ. Λ. Ι. Φιλιππίδου, «῾Ιστορία τῆς ἐποχῆς τῆς Καινῆς Διαθήκης», σελ. 560.)
Ὁ ἑόρτιος κύκλος τῆς Μεγάλης ῾Εβδομάδος κατέχει προέχουσα θέσι στὸ ἑορτολόγιο τῆς ᾿Ορθοδόξου ᾿Ανατολικῆς ᾿Εκκλησίας. ᾿Αποτελεῖ χρυσοφόρο πνευματικὴ φλέβα, ἀνυπολογίστου πλούτου καὶ ἀξίας στὸ χρυσωρυχεῖο τῆς ὀρθοδόξου πίστεως καὶ λατρείας. Τὸ κεντρικὸ περιεχόμενό του εἶναι ἡ ποιοτικὴ ἱστόρησι τοῦ σωτηρίου πάθους τοῦ Χριστοῦ. Οἱ ἐμπνευσμένοι ὕμνοι του μὲ σπάνια δεξιοτεχνία καὶ ἄφθαστη ποιητικὴ ὡραιότητα περιγράφουν τὰ γεγονότα καὶ τὶς κεντρικώτερες στιγμὲς τῆς ἀρρήτου οἰκονομίας τοῦ Θεοῦ Λόγου τὴν ὥρα τοῦ πάθους. Οἱ ποιητὲς τῶν ὕμνων ζώντας στὴν καρδία τους τὸ ἄφατον μυστήριον τῆς ἀπορρήτου κενώσεως τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ κατώρθωσαν νὰ διατυπώσουν σὲ αὐτοὺς τοὺς ὕμνους μὲ σπάνια θεολογικὴ δύναμι τὸ δόγμα καὶ τὴν πνευματικότητα τῆς Ὀρθοδόξου Καθολικῆς ᾿Εκκλησίας (᾿Α. Θεοδώρου, Τὸ χαροποιὸν πένθος τῆς ᾿Εκκλησίας, σελ. 7).
Μεγάλη ῾Εβδομάς! Πνευματικὸν μεγαλεῖον. «Κατ᾿ αὐτὴν μεσουρανεῖ ἡ θυσιαζόμενη ἀγάπη καὶ οἱ πλέον σκληρὲς καρδιὲς μαλακώνουν καὶ ὑποκλίνονται, ἔστω καὶ πρὸς στιγμήν, ἐνώπιον τοῦ ὕψους τοῦ Γολγοθᾶ... Οἱ πάντες ἐναντίον τοῦ ῾Ενὸς καὶ ὁ ῞Ενας ὑπὲρ πάντων. ᾿Ιδοὺ τὸ ὕψιστον νόημα τῆς Μεγάλης ῾Εβδομάδος (μοναχοῦ Βίκτωρος Ματθαίου, ῾Ο μέγας Συναξαριστὴς τῆς ᾿Ορθοδόξου ᾿Εκκλησίας, τόμος 13ος – Τριῴδιον, σελ. 11)
Ἡ Μεγάλη ῾Εβδομὰς ὀνομάζεται δικαίως ἑβδομὰς τῆς σιωπῆς. Μὲ τὴν κατάπαυσι τῆς θεομισήτου ἀργολογίας παρακολουθοῦμε σιωπῶντες τὶς κατανυκτικὲς ἱερὲς ἀκολουθίες της. Στὶς τελετὲς αὐτὲς καὶ τὶς ἀκολουθίες ἔχουν ἀποθησαυρισθῆ θεόπνευστα ἀναγνώσματα καὶ ἐμπνευσμένη ὑμνολογία, ποὺ μᾶς κάνουν νὰ συμμετέχουμε ὅσο τὸ δυνατὸν περισσότερο καὶ θερμότερα στὸ Πάθος τοῦ Κυρίου.
Τὰ γεγονότα ἑκάστης ἡμέρας ἄρχονται ἑορταζόμενα ἀπὸ τὴν ἑσπέραν τῆς προηγουμένης ἡμέρας διὰ τοὺς ἑξῆς λόγους· α) διὰ τὴν εὐκολίαν τῶν ἐργαζομένων πιστῶν, β) διότι τὸ ἑβραϊκὸν 24ωρον, ἐντὸς τοῦ ὁποίου διαδραματίστηκαν τὰ ἱερὰ γεγονότα, ἄρχιζε ἀπὸ τὶς 6 μ.μ. τῆς μιᾶς ἡμέρας καὶ ἐτελείωνε τὴν 6η μ.μ. τῆς ἑπομένης (Λ. Ι. Φιλιππίδου, ἔνθ᾿ ἀν. σελ. 584), καὶ γ) διότι ἡ ὥρα τῶν ἱερῶν ἀκολουθιῶν, τὶς ὁποῖες ὁ εὐσεβὴς λαός μας ἀποκαλεῖ «ὁλονυκτίες», δημιουργοῦν ἀτμόσφαιρα ἄκρως κατανυκτική, ἐπαγωγὸ τῆς μετανοίας.
Ὁ μῆνας τῶν παθῶν τοῦ Κυρίου ἑβραϊκῶς λέγεται Νισὰν καὶ ἀντιστοιχεῖ μὲ τὸν δικό μας ᾿Απρίλιο· κατ᾿ ἀκρίβειαν ὁ Νισὰν περιλαμβάνει τὸ δεύτερο μισὸ τοῦ Μαρτίου καὶ τὸ πρῶτο μισὸ τοῦ ᾿Απριλίου (αὐτόθι σελ. 477, 520)***. ῾Η Κυριακὴ τῶν βαΐων ἦταν ἡ 9η Νισὰν καὶ ἀντιστοιχοῦσε στὴν 1 ᾿Απριλίου 783 ἀπὸ κτίσεως ῾Ρώμης (Λ. Ι. Φιλιππίδου, ἔνθ᾿ ἀν. σελ. 520).
῾Η πικρὴ ἀλήθεια εἶναι ὅτι γιὰ πολλοὺς ἡ ἁγία καὶ Μεγάλη ῾Εβδομὰς εἶναι περίοδος ἐπιπόλαιων συγκινήσεων. Δὲν εἶναι ἀφετηρία πνευματικῶν ἀναβάσεων. Δὲν κατανοοῦν οἱ πολλοὶ ὅτι τὸ ἑπταήμερον αὐτὸ εἶναι εὐκαιρία βαθυτάτου πνευματικοῦ πένθους (αὐτογνωσίας), τὸ ὁποῖο γεννᾷ τὴν χαρὰ τῆς μετανοίας. Εἶναι περίοδος ἱερῶν ἀναμνήσεων καὶ βαθυτάτης κατανύξεως. Σχετικοὶ εἶναι καὶ οἱ ἑξῆς στίχοι:
Βράδια μεγαλοβδομαδιάτικα, περίλυπα,
μὲ τὶς πενθηφοροῦσες ἐκκλησίες,
μὲ τὶς μελῳδικὲς καὶ τὶς ἀργόσυρτες
καὶ τὶς λυπητερὲς ἀκολουθίες,
Βράδια μεγαλοβδομαδιάτικα, περίλυπα.
Κι ὅπως θλιμμένα ἀνιστοροῦν τὰ Πάθη,
μ᾿ ἐλπίδες χρυσαφένιες ἑτοιμάζουνε
τὸ βράδυ τῆς ᾿Ανάστασης ποὺ θἄρθῃ.
(Χ. Κρίσπου, Τὸ ἄγγελμα τῆς ἡμέρας, 1978, Μ. Τετάρτη.)
Κι ἐνῷ ἐτελειώσαμε τὴν Μεγάλην Τεσσαρακοστὴν καὶ βρισκόμαστε στὸ λιμάνι τῆς Μεγάλης ῾Εβδομάδος, ἂς μὴ ῥαθυμήσουμε. ᾿Απεναντίας· «πολλῷ πλείονα τὴν σπουδὴν καὶ τὴν ἀγρυπνίαν ἐπιδειξώμεθα», μᾶς συνιστᾷ ὁ ἅγιος ᾿Ιωάννης ὁ Χρυσόστομος. ῍Ας φροντίσουμε καὶ ἂς ἐπαγρυπνήσουμε ἀκόμη περισσότερο. Καὶ αὐτὸ τὸ δικαιολογεῖ ὁ ἅγιος λέγοντας ὅτι, ἐὰν δὲν προσέξῃ ὁ κυβερνήτης τοῦ πλοίου τυχόντα σκόπελο, ἐνῷ ἤδη βρίσκεται στὸν λιμένα· ἐὰν ὁ ἀθλητὴς δὲν καταβάλῃ ἐντονωτέρα τὴν τελευταία προσπάθεια· ἐὰν δὲν ἐπιταχύνῃ ὁ δρομεύς, ὅταν εὑρίσκεται πλησίον τοῦ τέρματος, θὰ χάσουν ὅλοι ὅλον τους τὸν κόπο. ῎Ετσι καὶ ἐμεῖς· τώρα ποὺ βρισκόμαστε στὴν ἁγία καὶ Μεγάλη ῾Εβδομάδα πρέπει «καὶ τῆς νηστείας τὸν δρόμον ἐπιτεῖναι καὶ τὰς εὐχὰς ἐντονωτέρας ποιεῖσθαι καὶ πολλὴν καὶ ἀκριβῆ τὴν ἐξομολόγησιν τῶν ἡμαρτημένων ἐπιδείξασθαι καὶ τὴν περὶ τὰς ἀγαθὰς πράξεις ἐργασίαν, ἐλεημοσύνην δαψιλῆ, ἐπιείκειαν, πραότητα καὶ τὴν ἄλλην πᾶσαν ἀρετήν» (ΕΠΕ, τόμος 3ος, σελ. 264). Λοιπόν, λέγει ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος, πρέπει νὰ διέλθουμε τὴν Μεγάλη ῾Εβδομάδα μὲ νηστεία, μὲ προσευχή, μὲ ἐξομολόγησι, μὲ ἔργα ἀγάπης καὶ συγγνώμης καὶ πραότητος· μὲ ἐκκλησιασμὸ καὶ συμμετοχὴ στὰ μυστήρια. ῎Ετσι θὰ ζήσουμε τὸ νόημα τῆς Μεγάλης ῾Εβδομάδος. ῎Ετσι θὰ ἐλευθερωθοῦμε ἀπὸ τὰ δικά μας πάθη.
«Μὴ ὡς Ἰουδαῖοι ἑορτάσωμεν· καὶ γὰρ τὸ Πάσχα ἡμῶν ὑπὲρ ἡμῶν ἐτύθη Χριστὸς ὁ Θεός· ἀλλ' ἐκκαθάρωμεν ἑαυτοὺς ἀπὸ παντὸς μολυσμοῦ» σαρκὸς καὶ πνεύματος (ὕμνος ὄρθρου Μ. Παρασκευῆς, ἀντίφωνον ιε΄). ῍Ας θελήσουμε νὰ ἐμβαθύνουμε στὰ φρικτὰ γεγονότα τῶν μεγάλων αὐτῶν ἡμερῶν. ῍Ας συναντήσουμε πραγματικῶς τὸν Θεάνθρωπο λυτρωτή μας στὸ μυστήριο τῆς θείας μεταλήψεως (μάλιστα δὲ κατὰ τὴν θεία λειτουργία τῆς ᾿Αναστάσεως), ἀφοῦ προηγουμένως καθαρθοῦμε διὰ τοῦ μυστηρίου τῆς θείας ἐξομολογήσεως. Τότε θὰ ἔχουμε, κατὰ τὸν ποιητή,
ἀνάστασι καὶ μέσα στὴν καρδιά μας
ποὺ μαῦροι τὴν μαράνανε χειμῶνες.
Πάτραι 1983
Κυριακὴ τῶν Βαΐων
᾿Αρχιμανδρίτης
Κωνσταντῖνος Π. Οἰκονόμου
(ἱεροκήρυξ)
Σημειώσεις συγγραφέως
* Οἰκονομία· ἡ διὰ τοῦ ᾿Ιησοῦ Χριστοῦ ἀπαλλαγὴ τοῦ πεσόντος ἀνθρώπου ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας (Χ. ᾿Ανδρούτσου, Δογματικὴ τῆς ᾿Ορθοδόξου ᾿Ανατολικῆς ᾿Εκκλησίας, ᾿Αθῆναι 1956, σελ. 167). «῾Η θεία περὶ τὸν ἄνθρωπον οἰκονομία περιλαμβάνει τὴν προαιώνιον βουλὴν καὶ τὸ σχέδιον τοῦ Θεοῦ ὅπως ἐξ ἀφάτου φιλανθρωπίας σώσῃ τὸν πεσόντα ἄνθρωπον ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας, τῆς φθορᾶς καὶ τοῦ θανάτου διὰ τῆς ἐν τῷ πληρώματι τοῦ χρόνου ἐνσαρκώσεως τοῦ Σωτῆρος καὶ τοῦ ὅλου ἀπολυτρωτικοῦ ἔργου αὐτοῦ» (᾿Ι. Καρμίρη, Σύνοψις τῆς δογματικῆς διδασκαλίας τῆς ᾿Ορθοδόξου Καθολικῆς ᾿Εκκλησίας, ᾿Αθῆναι 1960, σελ. 42). «῾Η τοῦ Θεοῦ καὶ σωτῆρος ἡμῶν οἰκονομία ἀνάκλησις ἐστὶν ἀπὸ τῆς ἐκπτώσεως καὶ ἐπάνοδος εἰς τὴν οἰκείωσιν τοῦ Θεοῦ ἀπὸ τῆς διὰ τὴν παρακοὴν γενομένης ἀλλοτριώσεως» (Μ. Βασίλειος, ἐν ᾿Ι. Καρμίρη, αὐτόθι).
** Κατὰ τὴν ἑρμηνείαν τοῦ ἀρχιμ. ᾿Επιφανίου Θεοδωροπούλου, «Περίοδος Τριῳδίου», ᾿Αθῆναι 1972, σελ. 73. Πρβλ. τοῦ ἰδίου, «Μεγάλη ῾Εβδομὰς μετὰ ἑρμηνείας», ᾿Αθῆναι 1978, 4η ἔκδοσις.
*** ῾Ο ἀρχιμ. ᾿Ιωὴλ Γιαννακόπουλος φρονεῖ ὅτι τὰ Πάθη τοῦ Κυρίου διεδραματίσθησαν κατὰ τὸν μῆνα Μάρτιον (῾Η Ζωὴ τοῦ Χριστοῦ, τόμος Ε΄, σελ. 139, 140, 236).
Σημείωσις ἐπιμελητοῦ (῾Ομιλιάριον Συμβολῆς).
Απὸ τὸ σύγγραμμα τοῦ ἀειμνήστου ἀρχιμανδρίτου Κωνσταντίνου Π. Οἰκονόμου, «Τὸ Μεγάλο Χρονικό», ἤτοι περὶ τῆς ἁγίας καὶ Μεγάλης ῾Εβδομάδος, Πάτραι 1983, σελίδες 97 (σχήματος Α4). Τὸ κείμενο ἐδῶ ἀναδημοσιεύεται μὲ ἐλαφρὰ γλωσσικὴ ἁπλοποίησι.