Τὸ ἀναστάσιμον Σάββατον τοῦ Λαζάρου (Δ.Α.)

Τὸ ἀναστάσιμον

Σάββατον τοῦ Λαζάρου

 

Διονυσίου Ἀνατολικιώτου

δρος φιλοσοφικῆς σχολῆς Ἀθηνῶν,

πτυχιούχου κοινωνικῆς θεολογίας

 

Δύο εἶναι τὰ μόνα σάββατα τοῦ ἔτους ποὺ ἔχουν περιεχόμενο ἀνα­στάσιμο σὰν τὶς κυριακές, τὸ Σάββατον τοῦ Λαζάρου καὶ τὸ Μ. Σάββατον.  ᾿Εδῶ θὰ ἀσχοληθοῦμε μὲ τὸ πρῶτο μόνον καὶ κυρίως ἀπὸ πλευρᾶς τυπικοῦ.

Τὸ Σάββατον τοῦ Λαζάρου ὀνομάζεται ἔτσι, διότι τὸ κύριο γεγονὸς ποὺ τιμᾶται κατ᾿ αὐτὸ εἶναι ἡ ἀνάστασις τοῦ τετραημέρου νεκροῦ Λα­ζάρου, ποὺ πραγματοποίησε ὁ Κύριος λίγο πρὸ τοῦ πάθους του.  Χαρα­κτηρίζεται ὡς δεσποτικὴ ἑορτή, καὶ ἐπειδὴ δεσπότης μας εἶναι ὁ ᾿Ιησοῦς Χριστὸς καὶ ὄχι ὁ Λάζαρος, κατ᾿ ἀκρίβειαν ἑορτάζουμε τὴν φανέρωσι τῆς θεότητος τοῦ Κυρίου μέσῳ αὐτοῦ τοῦ σημείου, ἐνῷ εἶναι τρόπον τινὰ καὶ προεόρτιος ἡμέρα τῆς ἀναστάσεώς του· δὲν πρόκειται δηλαδὴ γιὰ τὴν κύρια ἡμέρα μνήμης τοῦ Λαζάρου, ἂν καὶ φυσικὰ αὐτὴ εἶναι ἡ πιὸ τιμητικὴ ἀναφορὰ γι᾿ αὐτὸν τὸν ἅγιο.

᾿Απὸ πλευρᾶς τυπικοῦ ἡ ἀκολουθία τῆς ἡμέρας ἔχει ὅλα τὰ χαρακτη­ριστικὰ μιᾶς δεσποτικῆς ἑορτῆς, καὶ μάλιστα σὰν ἀναστάσιμης κυ­ριακῆς.  Κατὰ τὸ μοναστηριακὸν τυπικὸν πρὸ τοῦ ἑξαψάλμου δὲν λέ­γονται οἱ δύο ψαλμοὶ «Ἐπακούσαι σου Κύριος» καὶ «Κύριε, ἐν τῇ δυ­νάμει σου» (19 καὶ 20), ποὺ λέγονται συνήθως στοὺς ὄρθρους ἰδίως τὴν μεγάλη τεσσαρακοστή.  Τὸ ἀπολυτίκιον «Τὴν κοινὴν ἀνάστασιν» ψάλ­λεται στὸ «Θεὸς Κύριος» τοῦ ὄρθρου τρεῖς φορὲς ὅπως καὶ στὶς ἄλλες δεσποτικὲς ἑορτές, χωρὶς νὰ ἐπισφραγίζεται μὲ θεοτοκίον.

Στὴν Παρακλητικὴ στοὺς ὄρθρους τῶν καθημερινῶν ἔχουμε, ὡς γνω­στόν, τρεῖς ὁμάδες ὑμνολογικῶν καθισμάτων, ἐνῷ στοὺς ὄρθρους τῶν σαββάτων καὶ τῶν κυριακῶν ἔχουμε μόνον δύο ὁμάδες.  Στὶς ἑορτά­σιμες ἀκολουθίες τῶν μηναίων ἄλλοτε ἔχουμε δύο ὁμάδες καθισμάτων ὄρθρου καὶ ἄλλοτε (στὶς πολὺ ἑορτάσιμες) τρεῖς ὁμάδες. Στὸ Σάββατο τοῦ Λαζάρου ὅμως βλέπουμε μόνον ἕνα κάθισμα καὶ ἀμέσως μετὰ τὰ εὐλογητάρια· καὶ μετὰ ἀπὸ αὐτὰ λέμε ἕνα ἄλλο κάθισμα.  Τί συμβαίνει;  Μπορεῖ νὰ μᾶς φαίνεται λίγο ἀσυνήθιστο αὐτό, ἀλλὰ εἶναι σωστό. 

Κατ᾿ ἀρχὰς πρέπει νὰ ξεκαθαρίσουμε ὅτι τὰ εὐλογητάρια εἶναι καὶ αὐτὰ καθίσματα· μόνο ποὺ εἶναι εἰδικὰ καθίσματα γιὰ τὸν ψαλμὸ 118 «Μακάριοι οἱ ἄμωμοι ἐν ὁδῷ», ὁ ὁποῖος λέγεται ἐπίσης καὶ ἄμωμος.  Τὰ ὑμνολογικὰ καθίσματα ἀρχικὰ δὲν ἦσαν αὐτόνομοι ὕμνοι ποὺ λέγον­ταν ξεκάρφωτοι στὸν ὄρθρο, ἀλλὰ συνώδευαν τοὺς ψαλμούς.  Δηλαδὴ σὲ κάθε ὄρθρο μετὰ τὰ ἀπολυτίκια στιχολογοῦνταν κάποιες ὁμάδες ψαλμῶν, ποὺ λέγονται «καθίσματα ψαλτηρίου» ἢ ἁπλῶς «ψαλτήριον»· στὸ τέλος κάθε ὁμάδος ψάλλονταν ὡρισμένα τροπάρια, ποὺ ὠνομάστη­καν κι αὐτὰ «καθίσματα».  ῾Η στιχολογία τοῦ ψαλτηρίου συνήθως πα­ραλείπεται στὶς ἐνορίες, ἂν καὶ προβλέπεται ἀπὸ τὸ ἰσχῦον Τυπικὸν τῆς Μεγάλης ᾿Εκκλησίας (Τ.Μ.Ε.), διατηρεῖται πάντως ἀκόμη στὸ μοναστη­ριακὸ τυπικό.  ᾿Επειδὴ ὁ 118ος ψαλμὸς εἶναι ὁ μεγαλείτερος τῆς Βίβλου, ἀποτελεῖ μόνος του ἕνα κάθισμα, καὶ στιχολογεῖται στὸν ὄρθρο κάθε σαββάτου καὶ κάθε κυριακῆς.  Γι᾿ αὐτὸν ὡρίστηκαν εἰδικὰ ὑμνολογικὰ καθίσματα, τὰ ὁποῖα ψάλλονται ὡς ἐφύμνια τοῦ στίχου «Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε· δίδαξόν με τὰ δικαιώματά σου», ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ 12ος στίχος τοῦ «ἀμώμου».  ᾿Απὸ τὸν στίχο αὐτὸν τὰ εἰδικὰ καθίσματα ὠνομάστη­καν εὐλογητάρια. 

῾Υπάρχουν δύο εἰδῶν εὐλογητάρια, τὰ ἀναστάσιμα ποὺ ψάλλονται κάθε κυριακή, καὶ τὰ νεκρώσιμα ποὺ ψάλλονται στὰ σάββατα μὲ «ἀλ­ληλούια», στὶς ἐξόδιες ἀκολουθίες καὶ στὰ μνημόσυνα τὰ τελούμενα καθημερινῶς πλὴν κυριακῆς.  Διότι νεκρώσιμα εὐλογητάρια δὲν ψάλλον­ται ποτὲ σὲ κυριακὴ λόγῳ τοῦ ἀναστασίμου χαρακτῆρος τῆς ἡμέρας.  Δυστυχῶς αὐτὸ σήμερα σὲ πολλὲς ἐνορίες δὲν τηρεῖται λόγῳ ἀγνοίας καὶ λόγῳ ἀπωλείας τῆς σχετικῆς λειτουργικῆς παραδόσεως.  ᾿Επίσης σύμφωνα μὲ τὴν συνήθεια παλαιῶν καὶ παραδοσιακῶν ψαλτῶν τὰ ἀνα­στάσιμα εὐλογητάρια λέγονται πάντοτε στὸ ἀργὸ μέλος, ἐνῷ τὰ νεκρώσιμα στὸ σύντομο· καὶ αὐτὴ ἡ διαφορὰ ἔχει ἰσοπεδωθῆ ἐν πολλοῖς στὶς ἡμέρες μας.

Τώρα λοιπὸν γίνεται κατανοητὸ γιατί στὴν Παρακλητικὴ τὶς καθημε­ρινὲς ὑπάρχουν τρεῖς ὁμάδες καθισμάτων, ἀλλὰ τὶς κυριακὲς μόνον δύο· διότι ἡ τρίτη ὁμάδα εἶναι σταθερὴ στὶς κυριακὲς ὅλων τῶν ἤχων καὶ εἶ­ναι τὰ ἀναστάσιμα εὐλογητάρια.  Καὶ ἡ κυριακὴ λοιπὸν ἔχει τρεῖς ὁμά­δες καθισμάτων στὸν ὄρθρο.  ᾿Επίσης τώρα καταλαβαίνουμε γιατί στὰ ἁπλὰ σάββατα τοῦ ἔτους, ὅταν ἔχουμε ὄρθρο μὲ «᾿Αλληλούια» ἀντὶ τοῦ «Θεὸς Κύριος», ψάλλουμε μόνον μία ὁμάδα καθισμάτων· διότι ἡ δεύ­τερη ὁμάδα εἶναι τὰ νεκρώσιμα εὐλογητάρια, ἡ δὲ τρίτη ὁμάδα εἶναι κι αὐτὴ σταθερὴ καὶ εἶναι τὰ νεκρώσιμα καθίσματα «᾿Ανάπαυσον, σωτὴρ ἡμῶν» κ.λπ..

Ἂς προσέξουμε ἐπίσης ὅτι τὰ ἀναστάσιμα εὐλογητάρια εἶναι πάντοτε ἡ 3η ὁμάδα τῶν καθισμάτων τῆς κυριακῆς, ἄρα τὰ ξεκινᾷ ὁ α΄ χορὸς ψαλτῶν, ἐνῷ τὰ νεκρώσιμα εὐλογητάρια εἶναι πάντοτε ἡ 2α ὁμάδα τῶν καθισμάτων τοῦ σαββάτου καὶ ἄρα τὰ ξεκινᾷ ὁ β΄ χορός.  Τὸ Σάββατο τοῦ Λαζάρου νεκρώσιμα τροπάρια δὲν λέγονται λόγῳ τῆς δεσποτικῆς ἑ­ορτῆς.  Καὶ ἐνῷ τηρεῖται σὲ γενικὲς γραμμὲς τὸ τυπικὸν τοῦ σαββάτου, ἀντὶ νεκρωσίμων ψάλλονται τὰ ἀναστάσιμα εὐλογητάρια, ὅμως ὡς 2α ὁμάδα καθισμάτων, ἄρα τὰ ἀρχίζει ὁ 2ος χορὸς ψαλτῶν.  Μετὰ τὰ εὐ­λογητάρια γίνεται ἡ αἴτησις καὶ κατόπιν (στὴν θέσι τῆς ὑπακοῆς τοῦ ἤχου τῶν κυριακῶν) ψάλλεται δύο φορὲς τὸ κάθισμα «Κατοικτίρας τῆς Μάρθας», ὁπότε ἔτσι συμπληρώνονται οἱ τρεῖς ὁμάδες καθισμάτων.  Σημειωτέον ἐπίσης ὅτι παρὰ τὴν δεσποτικὴ ἑορτὴ ἐντούτοις δὲν προ­βλέπεται πολυέλεος οὔτε τὸ τρίτο κάθισμα τῆς ἡμέρας ὀνομάζεται κά­θισμα πολυελέου, διότι αὐτὸ εἶναι χαρακτηριστικὸ ἀγρυπνίας καὶ κατὰ τὰ σάββατα δὲν γίνεται ἀγρυπνία.  Φαίνεται καὶ ἀπὸ ἐδῶ πόσο λάθος εἶναι ἡ νεωτέρα συνήθεια ὡρισμένων ἐνοριῶν νὰ τελοῦν ἀγρυπνίες τὸ βράδυ τῆς παρασκευῆς, δηλαδὴ ἐντὸς τοῦ σαββάτου.  ῾Η ἀγρυπνία ἀνήκει στὶς Κυριακὲς καὶ στὶς πολὺ μεγάλες γιορτὲς καὶ πανηγύρεις.  Πολλὰ πράγματα τῆς λειτουργικῆς μας παραδόσεως τελικὰ τὰ ἑρμηνεύουμε ἢ τὰ ἀντιλαμβανόμαστε μὲ λάθος τρόπο σήμερα.

Ἄλλα στοιχεῖα ποὺ ἀναδεικνύουν τὸν ἀναστάσιμο χαρακτῆρα τοῦ Σαββάτου τοῦ Λαζάρου εἶναι ὅτι, ὅπως καὶ στὶς κυριακές, πρὶν ἀπὸ τὸν 50ὸ ψαλμὸ λέμε τὸν ὕμνο «Ἀνάστασιν Χριστοῦ θεασάμενοι», πρὶν ἀπὸ  τὰ ἐξαποστειλάρια λέγεται τὸ «῞Αγιος Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν» (συνήθως μὲ μία μικρὴ διαφοροποίησι), στοὺς αἴνους ψάλλονται 8 ἰδιόμελα στι­χηρὰ (μὲ ἀναστάσιμο περιεχόμενο), μετὰ τὸ δοξαστικὸ λέγεται τὸ θεο­τοκίον «῾Υπερευλογημένη ὑπάρχεις», μετὰ τὴν μεγάλη δοξολογία ψάλ­λεται τὸ ἀναστάσιμον τροπάριον «Σήμερον σωτηρία», καὶ ἡ ἀπόλυσις λέγεται μὲ τὸ χαρακτηριστικὸ «῾Ο ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν».  Παραλείπω φυσικὰ νὰ ἀναφερθῶ στὰ ἰδιόμελα, στοὺς κανόνες καὶ ἄλλους ὕμνους τῆς ἑορτῆς, ποὺ ἔχουν ἔκδηλο ἀναστάσιμο περιεχόμενο.

῞Οτι εἶναι δεσποτικὴ ἑορτὴ φαίνεται ἐπίσης ἀπὸ τὸ ὅτι στὸν ὄρθρο ἔχει ἰδιαίτερες καταβασίες (τοὺς εἱρμοὺς τοῦ κανόνος «῾Υγρὰν διοδεύ­σας»), ἐνῷ δὲν στιχολογοῦμε «Τὴν τιμιωτέραν» ἀλλὰ τὴν 9η ᾠδὴ τῶν δύο κανόνων· ἐπίσης στὴν λειτουργία ψάλλεται τὸ ἀπολυτίκιον καὶ τὸ κοντάκιον τῆς ἑορτῆς (ὅπως σὲ ὅλες τὶς δεσποτικὲς ἑορτὲς ἀπολυτίκιον τοῦ ναοῦ ἢ ἄλλα τροπάρια δὲν λέγονται), ἀντὶ τρισαγίου ψάλλεται τὸ «῞Οσοι εἰς Χριστόν» (ἄρα ἦταν κάποτε βαπτισματικὴ λειτουργία), ἀντὶ τοῦ «Ἄξιον ἐστὶ» λέγεται ὁ εἱρμὸς «Τὴν ἁγνὴν ἐνδόξως τιμήσωμεν», ἔχει ἰδιαίτερο κοινωνικὸ «᾿Εκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων κατηρ­τίσω αἶνον», καὶ ἀντὶ τοῦ «Εἴδομεν τὸ φῶς» ψάλλεται τὸ ἀπολυτίκιο «Τὴν κοινὴν ἀνάστασιν».

Σχετικὰ μὲ τὸν εἱρμὸ τοῦ πρώτου κανόνος «Τὴν ἁγνὴν ἐνδόξως τιμήσωμεν» σημειώνω ὅτι ἀναγράφεται ἐσφαλμένος σὲ ὅλα τὰ ἐν χρή­σει ἔντυπα Τριῴδια καὶ σὲ ὅλα σχεδὸν τὰ μουσικὰ ἐγχειρίδια.  Τὸ ὀρθὸ κείμενό του παραθέτει ὁ Ἐμμ. Γιαννόπουλος («Ἡ ἄνθησις τῆς ψαλτικῆς τέχνης στὴν Κρήτη, 1566-1669», Ἀθῆναι 2004, σ. 560-561) ἀπὸ μουσικὸ χειρόγραφο τοῦ 17ου αἰῶνος, ἔχει δὲ ὡς ἑξῆς·

Τὴν ἁγνὴν ἐνδόξως τιμήσωμεν* λαοὶ θεοτόκον,* τὴν τὸ πῦρ τῆς θεότητος* δεξαμένην ἐν γαστρὶ ἀφλέκτως,* ἐν ὕμνοις μεγαλύνομεν.

᾿Επίσης τὸ ὀρθὸ κείμενο τοῦ ὕμνου ὑπῆρχε παλαιότερα καὶ στὸ Εἱρμολόγιον, λειτουργικὸ βιβλίο ὄχι μουσικὸ καὶ μὴ χρησιμοποιούμενο σήμερα· ἦταν ἐν χρήσει περίπου μέχρι τὰ μέσα τοῦ 20οῦ αἰῶνος.  ᾿Απὸ μία τέτοια ἔκδοσι ἀντεγράφη ὀρθὰ ὁ ὕμνος καὶ σὲ λίγες σύγχρονες ἐκδόσεις, μουσικὲς ἢ μή (βλέπε «Εἱρμολόγιον» ἐκδόσεως Βενετίας, περὶ τὸ 1870, σ. 144· Ἀπ. Παπαχρήστου «Νέον Εἱρμολόγιον», Ἀθῆναι 1988, σ. 183 καὶ 381· «Εἱρμολόγιον», ἔκδ. Ῥηγοπούλου, Θεσσαλονίκη 2001, σ. 161, ὅπου μόνον ἀνευρίσκεται ἡ γραφὴ «ἐν τῇ γαστρί»).

Σχετικὰ μὲ τὸ ἀπολυτίκιον τῆς ἑορτῆς ἀξίζει νὰ σημειωθῇ ὅτι τὰ τυπικὰ τῆς μονῆς Εὐεργέτιδος (12ου αἰῶνος), τοῦ Γ. ῾Ρήγα, καὶ τῆς ἐν Ἄθῳ μονῆς Διονυσίου ὁρίζουν μετὰ τὴν δοξολογία ἀντὶ τοῦ «Σήμερον σωτηρία» τὸ ἀπολυτίκιον «Τὴν κοινὴν ἀνάστασιν», τὸ ὁποῖο θεωρῶ ὀρθότερον, διότι ἔχει ἀναστάσιμο περιεχόμενο, ἐνῷ αὐτὴ ἡ τάξις τηρεῖται καὶ στὶς ἄλλες δεσποτικὲς ἑορτές.  Μάλιστα τὸ τυπικὸν τῆς Εὐεργέτιδος ὁρίζει καὶ στὴν Κυριακὴ τῶν Βαΐων μετὰ τὴν δοξολογία τὸ «Τὴν κοινὴν ἀνάστασιν», κάτι ποὺ ἐπίσης εἶναι εὔστοχον, ἀφοῦ ἐκείνη τὴν ἡμέρα καὶ στὸ «Θεὸς Κύριος» ψάλλεται δύο φορές, καὶ στὴν λειτουργία εἶναι ἐφύμνιο τοῦ 3ου ἀντιφώνου, καὶ μετὰ τὴν εἴσοδον προηγεῖται πάλι τοῦ «Συνταφέντες σοι», ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν θ. κοινωνία ψάλλεται ἀντὶ τοῦ «Εἴδομεν τὸ φῶς».  Τόσο αὐτὰ τὰ στοιχεῖα ὅσο καὶ τὸ περιεχόμενο τοῦ ἀπολυτικίου τῆς Κυριακῆς τῶν Βαΐων δείχνουν ὅτι αὐτὴ ἡ Κυριακὴ εἶναι ταυτοχρόνως καὶ μεθέορτος ἡμέρα τοῦ Σαββάτου τοῦ Λαζάρου.

Τέλος γιὰ τὴν λειτουργία τοῦ Σαββάτου τοῦ Λαζάρου τὸ Τ.Μ.Ε. καὶ τὰ μοναστηριακὰ τυπικὰ ὁρίζουν μόνον τυπικὰ καὶ μακαρισμούς, χωρὶς νὰ ἀναφέρουν τίποτε περὶ ἀντιφώνων.  Τὸ ἀρχαιότατο ὅμως τυπικὸ τῆς ἁγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως (9ου αἰῶνος) σημειώνει· «...ἀναγι­νώσκει ἕως τῶν ἀντιφώνων τῆς λειτουργίας», χωρὶς νὰ ἔχῃ ἰδιαίτερα ἀντίφωνα· ἄρα λέγονταν τὰ συνήθη ἀντίφωνα τῆς λειτουργίας «᾿Αγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι», τὰ ὁποῖα ἔχουν ἀναστάσιμο περιεχόμενο.  Αὐτὰ τὰ ἀντίφωνα ὕστερα ἀπὸ μία σειρὰ λειτουργικῶν ἐξελίξεων καὶ μεταγενεστέρων παρεξηγήσεων, περιωρίστηκαν μόνο στὶς καθημερινὲς καὶ σήμερα εἶναι ἄγνωστα γιὰ πολλούς, ἐνῷ κατὰ τὶς ἀρχαῖες μαρτυρίες ἐψάλλοντο καὶ τὶς Κυριακὲς καὶ τὸ Σάββατο τοῦ Λαζάρου (ὅρα καὶ Π. Τρεμπέλα, «Αἱ τρεῖς λειτουργίαι», σ. 29).  Φαίνεται ὅμως ὅτι κατάλληλα ἀντίφωνα γιὰ τὸ Σάββατο τοῦ Λαζάρου εἶναι καὶ τὰ ἀντίφωνα τῆς Κυριακῆς τῶν Βαΐων, διότι τὸ 3ο ἀντίφωνο ἔχει ἐφύμνιον τρεῖς φορὲς τὸ ἀπολυτίκιον «Τὴν κοινὴν ἀνάστασιν», κάτι ποὺ προβλέπεται ἀπὸ τὸ τυπικὸ τῆς Εὐεργέτιδος καὶ γιὰ τὸ Σάββατο.  Σὲ μία τέτοια περίπτωσι ἀσφαλῶς τὸ ἐφύμνιο τοῦ 2ου ἀντιφώνου θὰ εἶναι «ὁ ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν» (μόνο γιὰ τὸ Σάββατον τοῦ Λαζάρου).

Αὐτὰ εἶναι κάποια ἐνδιαφέροντα στοιχεῖα ποὺ περιέχει τὸ τυπικὸν αὐτῆς τῆς ἀναστάσιμης ἡμέρας, ἀλλὰ συνήθως δὲν τὰ προσέχουμε.

 

 

«᾿Εκκλησιολόγος», φ. 357, Πάτραι 12/4/2014